آمریکا ایران را در فهرست دولت‌های حامی تروریسم قرار داد؛ اقدامی که زمینه را برای دور جدیدی از تحریم‌های اقتصادی فراهم کرد.

پیش‌زمینه: سال‌های آغازین پس از انقلاب

روابط ایران و آمریکا پس از انقلاب ۱۳۵۷ — که خود آمریکا با کودتای ۱۳۳۲ زمینه‌ساز واکنش مردم ایران به آن شده بود — از بنیاد ویران شده بود. اشغال سفارت آمریکا در تهران (۱۳۵۸–۱۳۶۰) و ۴۴۴ روز گروگانگیری، زخمی عمیق در حافظه سیاسی آمریکا باقی گذاشت.

دلیل رسمی: انفجار بیروت ۱۹۸۳

آمریکا ادعا کرد ایران از حزب‌الله لبنان — که تازه با کمک سپاه پاسداران شکل گرفته بود — حمایت می‌کند. حزب‌الله در اکتبر ۱۹۸۳ در دو انفجار همزمان در بیروت:

• پادگان تفنگداران دریایی آمریکا را منفجر کرد: ۲۴۱ کشته — بزرگ‌ترین تلفات آمریکا در یک روز از زمان جنگ ویتنام
• مقر نیروهای فرانسوی را هدف گرفت: ۵۸ کشته

ایران هرگز مسئولیت مستقیم این انفجارها را نپذیرفت، اما ارتباط حزب‌الله با سپاه پاسداران مستند بود. در ژانویه ۱۹۸۴، وزارت خارجه آمریکا ایران را به فهرست «دولت‌های حامی تروریسم» افزود.

طنز تاریخی: سلاح به «تروریست»

اینجاست که تاریخ وارد حوزه طنز تلخ می‌شود:

در اکتبر ۱۹۸۵، یعنی تنها یک سال بعد از قرار گرفتن ایران در فهرست تروریسم، دولت ریگان مخفیانه شروع به فروش سلاح به همین «دولت حامی تروریسم» کرد. این معامله — که بعداً «ایران‌کنترا» نام گرفت — شامل فروش موشک‌های ضدتانک TOW و قطعات یدکی موشک هاوک بود. آمریکا ایران را تروریست می‌دانست اما حاضر بود برای آزادی گروگان‌هایش در لبنان، سلاح بفروشد.

پیامدهای قانونی فهرست‌نویسی

قرار گرفتن در فهرست «دولت‌های حامی تروریسم» (State Sponsors of Terrorism - SST) آثار قانونی گسترده‌ای داشت که تا دهه‌ها ادامه یافت:

• ممنوعیت صادرات تسلیحاتی: هیچ سلاح یا فناوری دوگانه‌ای به ایران صادر نمی‌شود
• ممنوعیت کمک مالی دولتی: هیچ وام یا کمک مستقیمی از آمریکا به ایران پرداخت نمی‌شود
• مخالفت آمریکا با وام‌های بین‌المللی: آمریکا در بانک جهانی و IMF علیه وام به ایران رأی می‌دهد
• پایه قانونی تحریم‌های بعدی: قوانین متعدد تحریم از جمله قانون داماتو ۱۹۹۶ و تحریم‌های ۱۹۹۵ بر این طبقه‌بندی استوار بودند

پیامد سیاسی: تداوم بی‌پایان

ایران تا امروز — بیش از چهار دهه بعد — همچنان در این فهرست باقی است. هر دولت آمریکایی که خواسته با ایران مذاکره کند، با این چالش روبه‌رو شده که ابزارهای قانونی حذف ایران از فهرست، نیازمند مجوز کنگره یا اثبات تغییر رفتار ایران است — که خود تعریف مشخصی ندارد.

یکی از موانع اصلی در مذاکرات برجام ۲۰۱۵ و مذاکرات وین ۲۰۲۱ همین بود: ایران می‌خواست سپاه پاسداران از فهرست تروریسم خارج شود، آمریکا حاضر نبود.

ایران در برابر عراق: تناقض سیاست آمریکا

همان سالی که ایران به فهرست تروریسم اضافه شد (۱۹۸۴)، آمریکا در حال تقویت دیپلماتیک عراق بود — کشوری که در جنگ با ایران از سلاح‌های شیمیایی استفاده می‌کرد. آمریکا عراق را از فهرست تروریسم خارج کرده بود تا روابط دیپلماتیک برقرار شود. این تناقض نشان می‌داد که این فهرست‌بندی کمتر به تروریسم واقعی و بیشتر به منافع ژئوپلیتیک آمریکا مربوط است.