اوباما موفق شد توافق هسته‌ای جامع با ایران (برجام) را منعقد کند. ایران غنی‌سازی را محدود کرد و در مقابل تحریم‌ها تخفیف یافت. این بزرگ‌ترین دستاورد دیپلماتیک اوباما بود که ترامپ سه سال بعد آن را تخریب کرد.

پیش‌زمینه: دهه‌ای از تنش

برجام پس از دهه‌ها دیپلماسی شکست‌خورده، تحریم‌های فلج‌کننده، و نزدیکی‌های متعدد به جنگ به دست آمد. ایران در سال‌های ۲۰۰۳–۲۰۰۵ مذاکراتی با اروپا انجام داده بود که به نتیجه نرسید. از ۲۰۰۶ تحریم‌های شورای امنیت سازمان ملل، و از ۲۰۱۰ تحریم‌های شدیدتر آمریکا و اروپا اقتصاد ایران را تحت فشار قرار داده بود.

در این فاصله، اسرائیل مکرراً تهدید به حمله نظامی کرده بود. آمریکا در همین دوره از حمله سایبری استاکس‌نت علیه سانتریفیوژهای ایران استفاده کرد. وقتی در ۲۰۱۳ حسن روحانی با شعار تعامل با غرب رئیس‌جمهور شد، فرصتی برای دیپلماسی گشوده شد.

مذاکرات: دو سال نشست‌های فشرده

مذاکرات در چارچوب P5+1 (آمریکا، بریتانیا، فرانسه، آلمان، روسیه، چین به‌اضافه اتحادیه اروپا) انجام شد. جان کری، وزیر خارجه آمریکا، و محمدجواد ظریف، وزیر خارجه ایران، محور اصلی مذاکرات بودند. مذاکرات در ژنو، لوزان، وین، و مکان‌های دیگر برگزار شد. چندین بار به نقطه بن‌بست رسید و چندین مهلت از دست رفت.

محتوای برجام

برجام (Joint Comprehensive Plan of Action) در ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۵ در وین امضا شد و در اکتبر ۲۰۱۵ به اجرا درآمد:

تعهدات ایران:

• کاهش ذخایر اورانیوم غنی‌شده از ۱۰۰۰۰ کیلوگرم به ۳۰۰ کیلوگرم
• محدودسازی غنی‌سازی به سطح ۳.۶۷٪ (در مقایسه با ۲۰٪ قبل از توافق)
• کاهش سانتریفیوژها از ۲۰۰۰۰ به ۵۰۶۰
• تبدیل رآکتور آب سنگین اراک به شکلی که پلوتونیوم درجه سلاح تولید نکند
• پذیرش بازرسی‌های جامع و فوری آژانس بین‌المللی انرژی اتمی

تعهدات آمریکا و متحدان:

• لغو تحریم‌های اقتصادی مرتبط با برنامه هسته‌ای
• آزادسازی حدود ۱۰۰ میلیارد دلار دارایی‌های مسدودشده ایران
• اجازه صادرات نفت ایران
• دسترسی ایران به سیستم مالی بین‌المللی

پایبندی ایران: ۱۵ گزارش متوالی

آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در ۱۵ گزارش متوالی و فشرده تأیید کرد که ایران به تمام تعهداتش پایبند بوده است. این گزارش‌ها شامل بازرسی‌های سرزده، نمونه‌برداری، و نصب دوربین‌های نظارتی در تأسیسات هسته‌ای بود.

اما در آمریکا، جمهوریخواهان و لابی اسرائیل از همان ابتدا با برجام مخالف بودند. کنگره در ۲۰۱۵ قطعنامه‌ای علیه توافق تصویب کرد که اوباما آن را وتو کرد.

نقاط انتقادی برجام

برجام بی‌عیب نبود. منتقدان — از جمله در داخل ایران — نگرانی‌هایی داشتند:

• محدودیت‌های برجام ۱۰–۱۵ ساله بودند و پس از انقضا، ایران آزاد بود
• برنامه موشکی ایران خارج از محدوده برجام ماند
• تحریم‌های مرتبط با حقوق بشر و تروریسم باقی ماند
• شرکت‌های اروپایی به دلیل ترس از تحریم‌های ثانویه آمریکا از سرمایه‌گذاری در ایران پرهیز کردند
• لغو تحریم‌ها در عمل بسیار کندتر از آنچه ایران انتظار داشت اجرا شد

سقوط برجام: خروج ترامپ

در مه ۲۰۱۸، دونالد ترامپ علی‌رغم تأیید پایبندی ایران توسط آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، یک‌جانبه از برجام خارج شد و سیاست «فشار حداکثری» را اعلام کرد. متحدان اروپایی آمریکا — بریتانیا، فرانسه، آلمان — این خروج را محکوم کردند اما نتوانستند از آن جلوگیری کنند.

ایران ابتدا صبر کرد تا شاید اروپا بتواند ارزش اقتصادی برجام را حفظ کند. اما تحریم‌های ثانویه آمریکا، شرکت‌های اروپایی را وادار کرد از ایران خارج شوند. پس از یک سال انتظار، ایران شروع به کاهش تعهداتش کرد.

میراث برجام

برجام نشان داد که دیپلماسی با ایران ممکن است — حتی بر سر پرونده‌های حساسی مثل هسته‌ای. پیش از برجام، آژانس بین‌الملل انرژی اتمی دسترسی محدودی به تأسیسات ایران داشت. در دوره اجرای برجام، شفاف‌ترین نظارت تاریخی بر برنامه هسته‌ای ایران برقرار شد.

خروج ترامپ از برجام این نظارت را از بین برد. پس از ۲۰۱۸، ایران سطح غنی‌سازی را تا ۶۰٪ و بعداً ۸۴٪ بالا برد — اعدادی که در دوران برجام ممکن نمی‌نمود. سقوط برجام، زمینه‌ساز درگیری‌های بعدی و در نهایت رویارویی نظامی مستقیم در ۲۰۲۵–۲۰۲۶ شد.