برجام: توافق هسته‌ای
برجام، کمیاب‌ترین دستاورد دیپلماتیک در روابط آمریکا و ایران، سه سال بعد از میان رفت.
دولت اوباما با ایران به توافق هسته‌ای جامع، یعنی برجام، رسید. ایران غنی‌سازی را محدود کرد و در مقابل بخشی از تحریم‌ها برداشته شد. این توافق بزرگ‌ترین دستاورد دیپلماتیک اوباما بود و ترامپ سه سال بعد آن را از بین برد.
پیش‌زمینه: دهه‌ای از تنش
پیش از برجام، دیپلماسی بارها شکست خورده بود، تحریم‌ها اقتصاد ایران را فلج کرده بود و دو طرف چند بار تا آستانه جنگ رفته بودند. مذاکرات ایران با اروپا در سال‌های ۲۰۰۳–۲۰۰۵ به نتیجه نرسید. از ۲۰۰۶ تحریم‌های شورای امنیت سازمان ملل و از ۲۰۱۰ تحریم‌های سخت‌تر آمریکا و اروپا بر اقتصاد ایران فشار می‌آورد.
اسرائیل در همین سال‌ها بارها به حمله نظامی تهدید کرد و آمریکا حمله سایبری استاکس‌نت را علیه سانتریفیوژهای ایران به کار گرفت. در ۲۰۱۳ حسن روحانی با شعار تعامل با غرب رئیس‌جمهور شد و راه دیپلماسی باز شد.
مذاکرات: دو سال نشست‌های فشرده
طرف ایران در مذاکرات گروه P5+1 بود: آمریکا، بریتانیا، فرانسه، آلمان، روسیه و چین، به‌اضافه اتحادیه اروپا. بار اصلی گفت‌وگوها بر دوش جان کری، وزیر خارجه آمریکا، و محمدجواد ظریف، وزیر خارجه ایران، بود. نشست‌ها در ژنو، لوزان، وین و جاهای دیگر برگزار شد. مذاکرات چند بار به بن‌بست خورد و چند مهلت بی‌نتیجه گذشت.
محتوای برجام
برجام (Joint Comprehensive Plan of Action) در ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۵ در وین امضا شد، در اکتبر ۲۰۱۵ رسماً پذیرفته شد و در ژانویه ۲۰۱۶ به اجرا درآمد.
تعهدات ایران:
- کاهش ذخایر اورانیوم غنی‌شده از ۱۰۰۰۰ کیلوگرم به ۳۰۰ کیلوگرم
- محدودسازی غنی‌سازی به سطح ۳.۶۷٪ (در مقایسه با ۲۰٪ قبل از توافق)
- کاهش سانتریفیوژها از ۲۰۰۰۰ به ۵۰۶۰
- تغییر رآکتور آب سنگین اراک تا پلوتونیوم درجه سلاح تولید نکند
- پذیرش بازرسی‌های جامع و فوری آژانس بین‌المللی انرژی اتمی
تعهدات آمریکا و متحدان:
- لغو تحریم‌های اقتصادی مرتبط با برنامه هسته‌ای
- آزادسازی حدود ۱۰۰ میلیارد دلار دارایی‌های مسدودشده ایران
- اجازه صادرات نفت ایران
- دسترسی ایران به سیستم مالی بین‌المللی
پایبندی ایران: ۱۵ گزارش متوالی
آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در ۱۵ گزارش پشت سر هم تأیید کرد که ایران به همه تعهداتش عمل کرده است. پشتوانه این گزارش‌ها بازرسی‌های سرزده، نمونه‌برداری و دوربین‌های نظارتی نصب‌شده در تأسیسات هسته‌ای بود.
در آمریکا اما جمهوریخواهان و لابی اسرائیل از روز اول با برجام مخالف بودند. جمهوریخواهان کنگره در ۲۰۱۵ کوشیدند قطعنامه‌ای علیه توافق تصویب کنند، اما دموکرات‌های سنا جلوی آن را گرفتند.
نقاط انتقادی برجام
برجام بی‌عیب نبود و منتقدانش، از جمله در داخل ایران، این ایرادها را مطرح می‌کردند:
- محدودیت‌های برجام ۱۰–۱۵ ساله بودند و پس از انقضا، ایران آزاد بود
- برنامه موشکی ایران خارج از محدوده برجام ماند
- تحریم‌های مرتبط با حقوق بشر و تروریسم سر جایشان ماندند
- شرکت‌های اروپایی از ترس تحریم‌های ثانویه آمریکا در ایران سرمایه‌گذاری نکردند
- لغو تحریم‌ها در عمل خیلی کندتر از انتظار ایران پیش رفت
سقوط برجام: خروج ترامپ
دونالد ترامپ در مه ۲۰۱۸، با اینکه آژانس بین‌المللی انرژی اتمی پایبندی ایران را تأیید کرده بود، یک‌جانبه از برجام خارج شد و سیاست «فشار حداکثری» را اعلام کرد. بریتانیا، فرانسه و آلمان، متحدان اروپایی آمریکا، این خروج را محکوم کردند ولی نتوانستند جلویش را بگیرند.
ایران اول صبر کرد، به این امید که اروپا ارزش اقتصادی برجام را حفظ کند. تحریم‌های ثانویه آمریکا شرکت‌های اروپایی را مجبور کرد از ایران بروند. ایران پس از یک سال انتظار کاهش تعهداتش را آغاز کرد.
میراث برجام
برجام نشان داد که با ایران می‌شود حتی بر سر پرونده‌ای به حساسیت برنامه هسته‌ای به توافق رسید. آژانس بین‌المللی انرژی اتمی پیش از برجام به تأسیسات ایران دسترسی محدودی داشت. در دوره اجرای توافق، برنامه هسته‌ای ایران زیر شفاف‌ترین نظارت تاریخش قرار گرفت.
خروج ترامپ این نظارت را از بین برد. ایران پس از ۲۰۱۸ غنی‌سازی را تا ۶۰٪ بالا برد و آژانس در ۲۰۲۳ ذراتی با غنای ۸۳.۷٪ هم پیدا کرد، سطحی که در دوران برجام ممکن نبود. فروپاشی برجام راه را برای درگیری‌های بعدی و سرانجام رویارویی نظامی مستقیم در ۲۰۲۵–۲۰۲۶ باز کرد.
منابع
دوره تاریخی: دهه ۲۰۱۰
برجام، خروج، فشار حداکثری