قطع کامل ایران از سوئیفت

در مارس ۲۰۱۲ سازمان SWIFT زیر فشار اتحادیه اروپا و آمریکا دسترسی حدود ۳۰ بانک ایرانی، از جمله بانک مرکزی، را به این شبکه جهانی انتقال مالی قطع کرد و اقتصاد ایران به‌سرعت فلج شد.

پیش‌زمینه

کنگره آمریکا در دسامبر ۲۰۱۱ قانون NDAA را تصویب کرد که بانک مرکزی ایران را تحریم می‌کرد. اتحادیه اروپا در ژانویه ۲۰۱۲ تحریم نفتی اعمال کرد و گام بعدی قطع ایران از SWIFT بود.

قطع ارتباط

SWIFT در ۱۷ مارس ۲۰۱۲ اعلام کرد که دسترسی ۳۰ بانک ایرانی، از جمله بانک مرکزی، را به شبکه قطع می‌کند. تا آن روز هیچ کشوری در تاریخ SWIFT به‌طور کامل از این شبکه حذف نشده بود.

تأثیر اقتصادی

• ریال ایران در عرض چند هفته ۴۰ درصد ارزشش را از دست داد
• صادرات نفت از ۲.۵ میلیون بشکه در روز به کمتر از یک میلیون رسید
• شرکت‌های ایرانی برای مبادلات ارزی بین‌المللی با موانع جدی روبه‌رو شدند
• دسترسی ایرانیان به درمان و داروهای وارداتی محدود شد

راه‌حل‌های جایگزین ایران

ایران برای دور زدن این تحریم به روش‌های غیررسمی رو آورد: پرداخت با طلا، انتقال پول از شبکه‌های غیررسمی (حواله) و معاملات تهاتری. همه این راه‌ها هزینه سنگینی داشت.

این فشار مالی سرانجام ایران را در سال ۲۰۱۳ به مذاکرات هسته‌ای جدی‌تری کشاند که به توافق برجام در ۲۰۱۵ انجامید.

سوئیفت چیست و چرا مهم است

SWIFT (Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication) شبکه پیام‌رسانی مالی‌ای است که در ۱۹۷۳ در بلژیک تأسیس شد. بیش از ۱۱ هزار بانک در ۲۰۰ کشور برای انتقال پول بین‌المللی از آن استفاده می‌کنند و این شبکه در عمل «زبان مشترک» نظام مالی جهانی است. بدون SWIFT یک بانک ایرانی حتی برای خرید مواد غذایی یا دارو هم نمی‌توانست از یک بانک اروپایی پرداختی دریافت کند.

مسیر قانونی به سوی قطع

قطع ارتباط حاصل فرایندی تدریجی بود:

• ۱۹۸۴: ایران در فهرست حامیان تروریسم قرار گرفت
• ۱۹۹۵: تحریم‌های کلینتون تجارت آمریکا با ایران را ممنوع کرد
• ۲۰۱۰: کنگره آمریکا قانون CISADA را تصویب کرد که بانک‌های خارجی را هم در تیررس تحریم قرار داد
• دسامبر ۲۰۱۱: قانون NDAA بانک مرکزی ایران را تحریم کرد و ایران را تا آستانه قطع از SWIFT رساند
• مارس ۲۰۱۲: قطع کامل

فشار آمریکا بر SWIFT

SWIFT یک سازمان خصوصی بلژیکی است، اما حدود ۴۰ درصد تراکنش‌هایش به دلار انجام می‌شود و هر تراکنش دلاری باید از بانک‌های کارگزار آمریکایی عبور کند. تحریم‌های ثانویه آمریکا تهدید می‌کرد هر نهادی که به ایران خدمات بدهد از نظام دلاری کنار گذاشته می‌شود، و برای SWIFT این یعنی فلج شدن کل سیستم. SWIFT در نتیجه تسلیم شد.

پیامد بشردوستانه

یکی از اثرات جانبی جدی قطع SWIFT محدود شدن دسترسی ایران به دارو و تجهیزات پزشکی بود. تحریم‌ها رسماً کالاهای بشردوستانه را مستثنا کرده بودند، اما در عمل پیچیدگی‌های بانکی و ترس از تحریم ثانویه بسیاری از تأمین‌کنندگان را از معامله با ایران منصرف کرد. سازمان‌های بین‌المللی از کمبود برخی داروهای خاص برای بیماران مزمن خبر دادند.

شبکه‌های جایگزین

ایران برای حفظ حداقلی از تجارت خارجی چند روش را به کار گرفت:

• حواله: شبکه غیررسمی انتقال پول با ریشه‌ای چندصدساله. واسطه‌ای در دبی پول را می‌گیرد و همتای ایرانی‌اش معادل آن را می‌پردازد
• طلا: ایران بخشی از صادرات نفتش را در ازای طلا فروخت و ترکیه در این معاملات نقش محوری داشت
• معاملات تهاتری: مبادله مستقیم کالا بدون واسطه ارزی
• ارزهای غیردلاری: تجارت بیشتر به یورو، یوان چین و روپیه هند

مذاکرات هسته‌ای و قطع سوئیفت

قطع SWIFT مستقیماً بر مذاکرات هسته‌ای اثر گذاشت. روحانی در ۲۰۱۳ با وعده رفع تحریم‌ها انتخاب شد و مذاکرات جدی آغاز شد. توافق ژنو در نوامبر ۲۰۱۳ نخستین تعلیق موقت بخشی از تحریم‌ها را در پی داشت. برجام در ۲۰۱۵ راه بازگشت ایران به SWIFT را باز کرد و این بازگشت در ژانویه ۲۰۱۶ انجام شد.

همین چرخه قطع، مذاکره و اتصال دوباره با خروج ترامپ از برجام و قطع دوباره در ۲۰۱۸ تکرار شد.