شکست مذاکرات احیای برجام
بایدن مذاکرات احیای برجام را آغاز کرد اما توافقی حاصل نشد — تحریمها ادامه یافت.
بایدن مذاکرات احیای برجام را آغاز کرد اما تا پایان دوره اول ریاست جمهوریاش، توافقی حاصل نشد و تحریمها ادامه یافت.
وضعیت برجام پس از خروج ترامپ
وقتی ترامپ در مه ۲۰۱۸ از برجام خارج شد و فشار حداکثری را اعمال کرد، ایران در ابتدا در برجام ماند و از اروپا خواست تعهدات اقتصادیاش را انجام دهد. اما اروپا نتوانست — یا نخواست — شرکتهایش را در برابر تحریمهای ثانویه آمریکا محافظت کند.
ایران از ژوئیه ۲۰۱۹ بهتدریج از تعهدات برجامی خارج شد:
- غنیسازی اورانیوم فراتر از سقف ۳.۶۷٪ تعیینشده در برجام رفت
- ذخایر اورانیوم از سقف ۳۰۰ کیلوگرم عبور کرد
- سانتریفیوژهای پیشرفته راهاندازی شد
- دوربینهای آژانس انرژی اتمی در برخی مکانها خاموش شد
تا زمان آغاز مذاکرات وین (آوریل ۲۰۲۱)، ایران اورانیوم را تا ۶۰٪ — بسیار نزدیک به سطح تسلیحاتی ۹۰٪ — غنی میکرد.
مذاکرات وین: آوریل ۲۰۲۱ تا آگوست ۲۰۲۲
بایدن در ژانویه ۲۰۲۱ به قدرت رسید با این وعده که «از مسیر دیپلماسی» وارد خواهد شد. از آوریل ۲۰۲۱، هشت دور مذاکره در وین برگزار شد. آمریکا به دلایل ایران مستقیماً پای میز نبود — مذاکرات از طریق اروپا (E3: بریتانیا، فرانسه، آلمان) انجام میشد.
موانع اصلی
۱. بحث سپاه پاسداران: ایران خواست سپاه پاسداران از فهرست «سازمانهای تروریستی خارجی» وزارت خارجه آمریکا خارج شود — فهرستی که ترامپ در آوریل ۲۰۱۹ سپاه را در آن قرار داده بود. آمریکا از این کار سرباز زد. این یکی از پیچیدهترین موانع بود.
۲. تضمین دوام توافق: ایران میخواست تضمینی حقوقی وجود داشته باشد که رئیسجمهور بعدی نتواند مانند ترامپ یکشبه از توافق خارج شود. این خواسته از نظر قانون اساسی آمریکا غیرممکن بود — کنگره میتواند هر معاهدهای را لغو کند.
۳. تحقیق آژانس انرژی اتمی: آژانس تحقیقاتی درباره ردپاهای اورانیوم در سه مکان اعلامنشده ایران داشت که ایران از ارائه توضیح امتناع میکرد. آمریکا اصرار داشت پیش از احیای برجام این پرونده بسته شود.
۴. تغییر دولت در تهران: در ژوئیه ۲۰۲۱، ابراهیم رئیسی — از جناح تندرو — رئیسجمهور ایران شد. دولت جدید شرایط سختتری مطرح کرد و سرعت مذاکرات کند شد.
«توافق» که هرگز امضا نشد
در آگوست ۲۰۲۲، اتحادیه اروپا متن «نهایی» توافق را ارائه داد. دو هفته تبادل پیام وجود داشت. ایران چند اصلاح پیشنهاد کرد، آمریکا پاسخ داد — اما در نهایت هر دو طرف گفتند «آماده پذیرش شرایط نیستیم».
توافق وین هرگز امضا نشد.
پیامدها: شتاب برنامه هستهای
با شکست مذاکرات:
- ایران غنیسازی تا ۶۰٪ را ادامه داد
- تا اوایل ۲۰۲۳، ایران مقادیری از اورانیوم را تا ۸۴٪ — بسیار نزدیک به درجه تسلیحاتی — غنی کرد، هرچند بعداً ادعا کرد تصادفی بود
- ذخایر اورانیوم غنیشده از ۳۰۰ کیلوگرم تعیینشده در برجام به بیش از ۵۰۰۰ کیلوگرم رسید
- آژانس انرژی اتمی اعلام کرد ایران به «مرحله شکست» (breakout) نزدیک شده — یعنی در صورت تصمیم سیاسی میتواند در چند ماه سلاح هستهای بسازد
ارتباط با تحریمهای فشار حداکثری
تحریمهای فشار حداکثری که ترامپ اعمال کرده بود، همچنان پابرجا ماندند. بایدن نه میتوانست آنها را یکجا لغو کند — چون کنگره مقاومت میکرد — و نه میخواست بدون توافق هستهای تسهیلاتی بدهد. ایران نیز نمیتوانست بدون برداشتهشدن تحریمها به توافق برگردد.
این دور باطل — که محصول مستقیم خروج ترامپ از برجام بود — نشان داد که شکستن یک توافق بینالمللی چه هزینهای برای احیای آن ایجاد میکند.
منابع
دوره تاریخی: دهه ۲۰۲۰
ترور، تنش، حمله مستقیم