شکست مذاکرات احیای برجام

بایدن مذاکرات احیای برجام را آغاز کرد، اما تا پایان دوره ریاست جمهوری‌اش توافقی به دست نیامد و تحریم‌ها سر جایشان ماندند.

وضعیت برجام پس از خروج ترامپ

وقتی ترامپ در مه ۲۰۱۸ از برجام خارج شد و فشار حداکثری را به اجرا گذاشت، ایران ابتدا در برجام ماند و از اروپا خواست به تعهدات اقتصادی‌اش عمل کند. اروپا اما نتوانست، یا نخواست، شرکت‌هایش را در برابر تحریم‌های ثانویه آمریکا حفظ کند.

ایران از ژوئیه ۲۰۱۹ گام‌به‌گام تعهدات برجامی را کنار گذاشت:

• غنی‌سازی اورانیوم از سقف ۳.۶۷٪ برجام فراتر رفت
• ذخایر اورانیوم از سقف ۳۰۰ کیلوگرم عبور کرد
• سانتریفیوژهای پیشرفته راه‌اندازی شد
• دوربین‌های آژانس انرژی اتمی در برخی مکان‌ها خاموش شد

وقتی مذاکرات وین در آوریل ۲۰۲۱ شروع شد، ایران اورانیوم را تا ۶۰٪ غنی می‌کرد، یعنی بسیار نزدیک به سطح تسلیحاتی ۹۰٪.

مذاکرات وین: آوریل ۲۰۲۱ تا آگوست ۲۰۲۲

بایدن در ژانویه ۲۰۲۱ با وعده بازگشت به «مسیر دیپلماسی» به قدرت رسید. از آوریل ۲۰۲۱ هشت دور مذاکره در وین برگزار شد. آمریکا به دلایلی که از سوی ایران مطرح بود مستقیماً پای میز ننشست و گفت‌وگوها با میانجی‌گری اروپا (E3: بریتانیا، فرانسه، آلمان) پیش می‌رفت.

موانع اصلی

۱. بحث سپاه پاسداران: ایران می‌خواست سپاه پاسداران از فهرست «سازمان‌های تروریستی خارجی» وزارت خارجه آمریکا خارج شود، فهرستی که ترامپ در آوریل ۲۰۱۹ سپاه را در آن گذاشته بود. آمریکا نپذیرفت و این به یکی از سخت‌ترین گره‌های مذاکرات تبدیل شد.

۲. تضمین دوام توافق: ایران تضمینی حقوقی می‌خواست که رئیس‌جمهور بعدی آمریکا نتواند مثل ترامپ یک‌شبه از توافق خارج شود. ساختار حقوقی آمریکا چنین تضمینی را ممکن نمی‌کرد، چون برجام معاهده‌ای مصوب سنا نبود و هر رئیس‌جمهور بعدی می‌توانست از آن خارج شود.

۳. تحقیق آژانس انرژی اتمی: آژانس درباره ردپای اورانیوم در سه مکان اعلام‌نشده در ایران تحقیق می‌کرد و ایران از توضیح دادن خودداری می‌کرد. آمریکا اصرار داشت این پرونده پیش از احیای برجام بسته شود.

۴. تغییر دولت در تهران: ابراهیم رئیسی، از جناح تندرو، در ژوئن ۲۰۲۱ به ریاست جمهوری ایران انتخاب شد و در اوت کارش را آغاز کرد. دولت تازه شرط‌های سخت‌تری گذاشت و مذاکرات کند شد.

«توافق» که هرگز امضا نشد

اتحادیه اروپا در آگوست ۲۰۲۲ متن «نهایی» توافق را ارائه کرد. دو هفته پیام رد و بدل شد: ایران چند اصلاح پیشنهاد داد و آمریکا پاسخ داد. سرانجام هیچ‌یک از دو طرف شرایط دیگری را نپذیرفت و توافق وین هرگز امضا نشد.

پیامدها: شتاب برنامه هسته‌ای

پس از شکست مذاکرات:

• ایران غنی‌سازی تا ۶۰٪ را ادامه داد
• آژانس در اوایل ۲۰۲۳ در فردو ذراتی با غنای ۸۳.۷٪ پیدا کرد، که به درجه تسلیحاتی بسیار نزدیک است؛ ایران گفت این نوسانی ناخواسته بوده
• ذخایر اورانیوم غنی‌شده از سقف ۳۰۰ کیلوگرم برجام به بیش از ۵۰۰۰ کیلوگرم رسید
• آژانس انرژی اتمی اعلام کرد ایران به «مرحله شکست» (breakout) نزدیک شده است، یعنی اگر تصمیم سیاسی بگیرد می‌تواند ظرف چند ماه سلاح هسته‌ای بسازد

ارتباط با تحریم‌های فشار حداکثری

تحریم‌های فشار حداکثری دوره ترامپ پابرجا ماندند. بایدن نمی‌توانست آن‌ها را یک‌جا لغو کند، چون کنگره مقاومت می‌کرد، و نمی‌خواست بدون توافق هسته‌ای امتیازی بدهد. ایران هم نمی‌توانست بدون برداشته شدن تحریم‌ها به توافق برگردد.

این بن‌بست محصول مستقیم خروج ترامپ از برجام بود و نشان داد شکستن یک توافق بین‌المللی، احیای آن را چقدر پرهزینه می‌کند.