قانون داماتو: تحریم شرکت‌های خارجی
آمریکا شرکت‌های خارجی سرمایه‌گذار در ایران را هم تحریم کرد؛ اقدامی یک‌جانبه که سابقه نداشت.
آمریکا قانونی تصویب کرد که شرکت‌های خارجیِ سرمایه‌گذار در صنعت نفت ایران را هم تحریم می‌کرد، و یک‌جانبه‌گرایی آمریکا با آن یک گام جلوتر رفت.
محتوای قانون
«قانون تحریم ایران و لیبی» (ILSA) مقرر کرد هر شرکتی، با هر ملیتی، که بیش از ۴۰ میلیون دلار در صنعت نفت ایران سرمایه‌گذاری کند مشمول تحریم‌های آمریکا می‌شود.
واکنش بین‌المللی
متحدان اروپایی آمریکا به‌شدت اعتراض کردند و اتحادیه اروپا قانون را نقض حقوق بین‌الملل دانست. این قانون هیچ‌گاه به‌طور کامل علیه شرکت‌های اروپایی اجرا نشد، اما تهدیدش سرمایه‌گذاری در ایران را کاهش داد.
پیشینه: چه کسی پشت این قانون بود؟
قانون به نام سناتور الفونس داماتو از نیویورک شناخته می‌شود، یکی از سرسخت‌ترین منتقدان ایران در سنا. کلینتون قانون را در اوت ۱۹۹۶، چند هفته پس از بمب‌گذاری خبر و در چارچوب سیاست «مهار دوگانه» دولتش، امضا کرد. لابی اسرائیل (AIPAC) برای تصویب آن فعالانه تلاش کرد.
آستانه ۴۰ میلیون دلار و اهرم بالقوه
آستانه اولیه ۴۰ میلیون دلار بعدها به ۲۰ میلیون دلار کاهش یافت. با این آستانه عملاً هر سرمایه‌گذاری جدی در نفت و گاز ایران در معرض تحریم بود، چون پروژه‌های انرژی معمولاً چند صد میلیون دلار سرمایه لازم دارند.
جنجال کنسرسیوم توتال فرانسه
نخستین و مشهورترین آزمون قانون در ۱۹۹۷ پیش آمد. کنسرسیومی از سه شرکت توتال (فرانسه)، گازپروم (روسیه) و پتروناس (مالزی) قراردادی ۲ میلیارد دلاری برای توسعه فاز ۲ و ۳ میدان گازی پارس جنوبی امضا کرد. این قرارداد آشکارا از آستانه ILSA فراتر می‌رفت و دولت کلینتون زیر فشار شدید اروپا قرار گرفت.
تنش‌های آتلانتیکی
اتحادیه اروپا رسماً اعلام کرد ILSA را به رسمیت نمی‌شناسد و اقدامات تلافی‌جویانه علیه آمریکا را بررسی می‌کند. موضوع در دستور کار سازمان تجارت جهانی (WTO) هم قرار گرفت. کلینتون در برابر متحدان اروپایی عقب نشست و برای توتال معافیت (waiver) صادر کرد، با این استدلال که «منافع ملی آمریکا» اجرای تحریم را در این مورد توجیه نمی‌کند.
ساختار تحریم‌های پیش‌بینی‌شده
قانون برای شرکت‌های متخلف مجموعه‌ای از تحریم‌ها تعریف کرده بود:
- ممنوعیت دریافت وام از بانک‌های آمریکایی
- ممنوعیت فروش کالا و خدمات به دولت آمریکا
- ممنوعیت صادرات به آمریکا
- ممنوعیت دریافت مجوز صادرات از آمریکا
- ممنوعیت دریافت اعتبار واردات-صادرات
تبدیل ILSA به ISA و پیوستگی تحریم‌ها
در ۲۰۰۶، پس از همکاری قذافی با آمریکا، بخش مربوط به لیبی از قانون حذف شد و نام آن به «قانون تحریم ایران» (ISA) تغییر کرد. کنگره قانون را بارها تمدید کرد. در دوره تحریم‌های شدید پس از ۲۰۱۲، آستانه‌های ISA پایین‌تر آمد و اجرای آن جدی‌تر شد.
میراث قانون داماتو
ILSA/ISA در تحریم‌های آمریکا الگویی تازه گذاشت: تحریم فراسرزمینی (extraterritorial)، یا «دست بلند» آمریکا. از ۲۰۱۰ به بعد، تحریم‌های مربوط به برنامه هسته‌ای ایران همین منطق ILSA را در مقیاسی بسیار بزرگ‌تر به کار گرفتند و شرکت‌های اروپایی، آسیایی و کره‌ای که با ایران کار می‌کردند همگی با تهدید از دست دادن دسترسی به بازار آمریکا روبه‌رو شدند.
منابع
دوره تاریخی: دهه ۱۹۹۰
تحریم‌های جامع