قانون داماتو — تحریم شرکتهای خارجی
آمریکا شرکتهای خارجی سرمایهگذار در ایران را هم تحریم کرد — یکجانبهگرایی تجاری بیسابقه.
آمریکا قانونی تصویب کرد که شرکتهای خارجی سرمایهگذار در صنعت نفت ایران را هم تحریم میکرد. این اقدام یکجانبهگرایی آمریکا را به سطح جدیدی رساند.
محتوای قانون
«قانون تحریم ایران و لیبی» (ILSA) مقرر کرد هر شرکتی — صرفنظر از ملیت — که بیش از ۴۰ میلیون دلار در صنعت نفت ایران سرمایهگذاری کند، مشمول تحریمهای آمریکا میشود.
واکنش بینالمللی
متحدان اروپایی آمریکا بهشدت اعتراض کردند: اتحادیه اروپا این قانون را نقض حقوق بینالملل دانست. هیچگاه قانون علیه شرکتهای اروپایی بهطور کامل اجرا نشد اما تهدید آن سرمایهگذاری در ایران را کاهش داد.
پیشینه: چه کسی پشت این قانون بود؟
قانون به نام سناتور الفونس داماتو از نیویورک شناخته میشود. داماتو یکی از سرسختترین منتقدان ایران در سنا بود. این قانون در اوج احساسات ضدایرانی پس از بمبگذاری مرکز تجارت جهانی در ۱۹۹۳ و همزمان با قانون «مهار دوگانه» دولت کلینتون تصویب شد. لابی اسرائیل (AIPAC) نقش فعالی در تصویب این قانون ایفا کرد.
آستانه ۴۰ میلیون دلار و اهرم بالقوه
آستانه اولیه ۴۰ میلیون دلار بعداً به ۲۰ میلیون دلار کاهش یافت. این آستانه عملاً هر سرمایهگذاری جدی در بخش نفت و گاز ایران را تهدید میکرد زیرا پروژههای انرژی معمولاً نیاز به سرمایهگذاریهای چند صد میلیون دلاری دارند.
جنجال کنسرسیوم توتال فرانسه
اولین و مشهورترین آزمون قانون در ۱۹۹۷ رخ داد. کنسرسیومی از سه شرکت توتال (فرانسه)، گازپروم (روسیه) و پتروناس (مالزی) قرارداد ۲ میلیارد دلاری برای توسعه فاز ۲ و ۳ میدان گازی پارس جنوبی امضا کردند. این قرارداد آشکارا آستانه ILSA را نقض میکرد. دولت کلینتون با فشار شدید از اروپا روبرو شد.
تنشهای آتلانتیکی
اتحادیه اروپا رسماً اعلام کرد ILSA را نمیپذیرد و اقدامات تلافیجویانه علیه آمریکا را بررسی میکند. سازمان تجارت جهانی (WTO) این بحث را در دستور کار داشت. کلینتون در مقابل متحدان اروپایی عقب نشست و معافیت (waiver) برای توتال اعمال کرد — با این توجیه که «منافع ملی آمریکا» اجرای تحریم را در این مورد توجیه نمیکند.
ساختار تحریمهای پیشبینیشده
قانون طیف گستردهای از تحریمها را برای شرکتهای متخلف تعریف کرده بود:
- ممنوعیت دریافت وام از بانکهای آمریکایی
- ممنوعیت فروش کالا و خدمات به دولت آمریکا
- ممنوعیت صادرات به آمریکا
- ممنوعیت دریافت مجوز صادرات از آمریکا
- ممنوعیت دریافت اعتبار واردات-صادرات
تبدیل ILSA به ISA و پیوستگی تحریمها
در ۲۰۰۱ بخش مربوط به لیبی از قانون حذف شد (پس از همکاری قذافی با آمریکا) و قانون به «قانون تحریم ایران» (ISA) تغییر نام یافت. قانون بارها توسط کنگره تمدید شد. در دوران تحریمهای شدید پس از ۲۰۱۲، آستانههای ISA پایینتر آمد و اجرای آن جدیتر شد.
میراث قانون داماتو
ILSA/ISA الگوی مهمی در تاریخ تحریمهای آمریکا ایجاد کرد: تحریم فرافرضایی (extraterritorial) یا «دست بلند» آمریکا. این الگو بعداً در تحریمهای مرتبط با برنامه هستهای ایران از ۲۰۱۰ به بعد در مقیاسی بسیار بزرگتر پیاده شد. شرکتهای اروپایی، آسیایی و کرهای که با ایران کار میکردند همگی با تهدید قطع دسترسی به بازار آمریکا روبرو شدند — همان منطق ILSA اما در ابعاد بزرگتر.
منابع
دوره تاریخی: دهه ۱۹۹۰
تحریمهای جامع