پیش‌زمینه

محمد مصدق، نخست‌وزیر منتخب ایران، در اوایل دهه ۱۹۵۰ با برنامه‌ای انقلابی سکان دولت را در دست گرفت: ملی‌کردن صنعت نفت ایران که تا آن زمان توسط شرکت نفت انگلیس–ایران (AIOC) — پیش‌درآمد BP — کنترل می‌شد. ایران ثروت نفتی عظیمی داشت اما سود آن عمدتاً به جیب انگلستان می‌رفت. مصدق قانون ملی‌شدن نفت را در مارس ۱۹۵۱ از مجلس گذراند و بلافاصله به چهره‌ای محبوب در ایران و الگویی برای جنبش‌های استقلال‌طلب جهان سوم تبدیل شد.

ایران ثروت نفتی عظیمی داشت اما سود آن عمدتاً به جیب انگلستان می‌رفت — مصدق خواست این معادله را برای همیشه تغییر دهد.

اقدام آمریکا و بریتانیا

دولت بریتانیا تحریم نفتی علیه ایران اعمال کرد و واشنگتن را برای عمل متقاعد ساخت. دولت آیزنهاور — که نگران «اثر دومینو» و نفوذ کمونیسم در ایران بود — عملیات مشترک CIA و MI6 را با رمز «عملیات آژاکس» (TPAJAX) تأیید کرد.

کرمیت روزولت جونیور، نوه رئیس‌جمهور تئودور روزولت و رئیس عملیات CIA در خاورمیانه، شخصاً به تهران رفت. CIA با میلیون‌ها دلار:

• روزنامه‌نگاران و روزنامه‌ها را رشوه داد تا علیه مصدق بنویسند
• آخوندها و روحانیون را خریداری کرد تا فتوا علیه مصدق صادر کنند
• اوباش و اراذل را برای برپایی آشوب خیابانی اجیر کرد
• افسران ارتش و دربار شاه را با پول و وعده‌های سیاسی جلب کرد

کودتای اول (۱۵ اوت) شکست خورد و شاه به رم گریخت. اما روزولت دست برنداشت. کودتای دوم در ۱۹ اوت ۱۹۵۳ موفق شد. مصدق دستگیر، محاکمه و تا پایان عمر در حبس خانگی نگه داشته شد.

پیامدها

محمدرضا شاه پهلوی با حمایت کامل آمریکا به قدرت بازگشت و برای ۲۶ سال بر ایران حکم راند. CIA و موساد ساواک — پلیس مخفی مخوف شاه — را تأسیس و آموزش دادند. هزاران ایرانی مخالف در سال‌های بعد زندانی، شکنجه و اعدام شدند.

انقلاب ۱۳۵۷ مستقیماً ریشه در نفرت مردم ایران از رژیم شاه و حامیان آمریکایی‌اش داشت. CIA در اوت ۲۰۱۳ — شصت سال پس از کودتا — رسماً نقش خود را در سرنگونی مصدق تأیید کرد.