کودتای ۲۸ مرداد: عملیات آژاکس

پیش‌زمینه

محمد مصدق، نخست‌وزیر منتخب ایران، در اوایل دهه ۱۹۵۰ با برنامه‌ای انقلابی دولت را به دست گرفت: ملی‌کردن صنعت نفت ایران، که تا آن زمان در کنترل شرکت نفت انگلیس–ایران (AIOC)، شرکت مادر BP، بود. ایران ثروت نفتی عظیمی داشت اما سودش بیشتر به جیب انگلستان می‌رفت. مصدق قانون ملی‌شدن نفت را در مارس ۱۹۵۱ از مجلس گذراند و به‌سرعت در ایران محبوب شد و برای جنبش‌های استقلال‌طلب جهان سوم الگو شد.

ایران ثروت نفتی عظیمی داشت اما سودش بیشتر به جیب انگلستان می‌رفت. مصدق خواست این معادله را برای همیشه عوض کند.

اقدام آمریکا و بریتانیا

دولت بریتانیا ایران را تحریم نفتی کرد و واشنگتن را قانع کرد که دست به کار شود. دولت آیزنهاور، که نگران «اثر دومینو» و نفوذ کمونیسم در ایران بود، عملیات مشترک CIA و MI6 را با رمز «عملیات آژاکس» (TPAJAX) تأیید کرد.

کرمیت روزولت جونیور، نوه تئودور روزولت رئیس‌جمهور پیشین و رئیس عملیات CIA در خاورمیانه، خودش به تهران رفت. CIA میلیون‌ها دلار خرج کرد و با این پول:

• به روزنامه‌نگاران و روزنامه‌ها رشوه داد تا علیه مصدق بنویسند
• آخوندها و روحانیون را خرید تا علیه مصدق فتوا بدهند
• اوباش و اراذل را برای آشوب خیابانی اجیر کرد
• افسران ارتش و درباریان شاه را با پول و وعده‌های سیاسی با خود همراه کرد

کودتای اول (۱۵ اوت) شکست خورد و شاه به رم گریخت، اما روزولت کوتاه نیامد و کودتای دوم در ۱۹ اوت ۱۹۵۳ به نتیجه رسید. مصدق دستگیر و محاکمه شد و تا پایان عمر در حبس خانگی ماند.

پیامدها

محمدرضا شاه پهلوی با پشتیبانی کامل آمریکا به قدرت برگشت و ۲۵ سال دیگر بر ایران حکومت کرد. CIA و موساد ساواک، پلیس مخفی مخوف شاه، را تأسیس کردند و آموزش دادند. در سال‌های بعد هزاران مخالف ایرانی زندانی، شکنجه و اعدام شدند.

انقلاب ۱۳۵۷ مستقیماً از نفرت مردم ایران از رژیم شاه و حامیان آمریکایی‌اش ریشه گرفت.