آتش‌بس‌هایی که دوام نیاوردند
آتش‌بس ۸ آوریل با میانجیگری پاکستان، شکست مذاکرات اسلام‌آباد، تفاهم‌نامه ۱۷ ژوئن و فروپاشی آن در ۸ ژوئیه: روایت مستند سه تلاش ناکام برای پایان دادن به جنگ.
جنگ ۲۰۲۶ سه بار به آستانه پایان رسیده و هر سه بار از سر گرفته شده است. این جنگ تا امروز، شهریور ۱۴۰۵، پایان نیافته است.
گاهشمار
۵ تا ۸ آوریل: میانجیگری پاکستان
پاکستان در ۵ آوریل چارچوبی ۴۵ روزه و دومرحله‌ای پیشنهاد کرد. ایران آن را نپذیرفت و به جایش طرح ۱۰ ماده‌ای خودش را ارائه داد که ترامپ آن را «مبنایی عملی برای مذاکره» خواند.
شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، در ۸ آوریل اعلام کرد دو طرف بر سر آتش‌بسی دوهفته‌ای توافق کرده‌اند. اسرائیل و حزب‌الله هم حملات را متوقف کردند، هرچند نتانیاهو و ترامپ برخلاف گفته شریف تأکید کردند که لبنان مشمول توافق نیست.
خواسته‌های دو طرف:
| آمریکا | ایران |
|---|---|
| توقف فوری درگیری | توقف فوری درگیری |
| بازگشایی تنگه هرمز | پایان درگیری در عراق، لبنان و یمن |
| تضمین امنیت دریانوردی | غرامت جنگی |
| محدودیت‌های هسته‌ای | رفع کامل تحریم‌ها |
| رفع مشروط تحریم و آزادسازی دارایی‌ها | تعهد به عدم دستیابی به سلاح هسته‌ای |
۱۱ تا ۱۳ آوریل: شکست مذاکرات اسلام‌آباد
هیئت آمریکایی، شامل جی‌دی ونس، استیو ویتکاف و جرد کوشنر، در ۱۱ آوریل به هتل سرنا در اسلام‌آباد رسید. عباس عراقچی و محمدباقر قالیباف هیئت ایرانی را رهبری می‌کردند.
ونس در ۱۲ آوریل بی‌توافق اسلام‌آباد را ترک کرد و ترامپ بلافاصله دستور محاصره دریایی بنادر ایران را داد. سنتکام این محاصره را از ۱۳ آوریل اجرا کرد. جزئیات در صفحه محاصره دریایی آمده است.
آوریل تا ژوئن: آتش‌بسی که فقط روی کاغذ بود
ترامپ در ۲۱ آوریل آتش‌بس را «نامحدود» تمدید کرد، اما هر دو طرف بارها آن را زیر پا گذاشتند:
- حملات اسرائیل به لبنان (۸ تا ۱۰ آوریل)
- حملات پهپادی و موشکی ایران و متحدانش به کشورهای خلیج فارس
- توقیف کشتی باری توسکا به دست آمریکا (۱۹ آوریل)
- حملات آمریکا در ۷ و ۲۵ مه
- شلیک موشک‌های ایران به اسرائیل در ۷ ژوئن
- بمباران مخازن آب سیریک در ۱۰ ژوئن
رسانه‌ها این دوره را «آتش‌بسی فقط به اسم» توصیف کردند.
۱۲ تا ۱۷ ژوئن: تفاهم‌نامه اسلام‌آباد
در ۱۲ ژوئن بر سر شرایط تازه‌ای برای ۶۰ روز توافق شد و رؤسای جمهور دو کشور در ۱۷ ژوئن تفاهم‌نامه اسلام‌آباد را امضا کردند. این یادداشت تفاهم پنجره‌ای ۶۰ روزه برای رسیدن به شرایط نهایی باز می‌کرد. محاصره دوجانبه، یعنی بسته شدن تنگه از سوی ایران و محاصره بنادر از سوی آمریکا، برداشته شد.
۸ ژوئیه: فروپاشی
توافق در ۸ ژوئیه فرو ریخت، وقتی ایران دوباره به کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز حمله کرد. به گفته گزارش‌ها، این اقدام واشنگتن را غافلگیر کرد. ترامپ اعلام کرد آتش‌بس «تمام شده است» و آمریکا در اواسط ژوئیه محاصره دریایی را از سر گرفت.
وضعیت امروز
- ژوئیه: درگیری‌های گسترده از سر گرفته شد
- اوت: آرامش نسبی در جبهه‌ها
- سپتامبر: حملات بازگشت، از جمله بمباران مراسم عروسی در کوهستک در ۱ سپتامبر
مسعود پزشکیان در حاشیه اجلاس سازمان همکاری شانگهای گفت اگر آمریکا به تفاهم‌نامه اسلام‌آباد بازگردد، ایران «فوراً متقابلاً عمل خواهد کرد». قطر هم اعلام کرد همراه با عمان و پاکستان می‌کوشد دو طرف را به میز مذاکره برگرداند.
ترامپ در تروث‌سوشال پاسخ داد که برای کشاندن ایران به میز مذاکره تلاشی نمی‌کند و هر توافقی با تهران «به کاغذی که رویش نوشته شده نمی‌ارزد». به گفته او، وضع فعلی را ترجیح می‌دهد: کنترل تقریباً کامل تنگه هرمز و فروپاشی اقتصاد ایران.
سه گره ناگشوده
هر توافق پایداری باید سه مسئله را حل کند که در شش ماه جنگ هیچ‌کدام حل نشده است:
۱. برنامه هسته‌ای: ایران با غنی‌سازی تا سطح ۶۰ درصد وارد این جنگ شد. توافق به چارچوبی نیاز دارد که جلوی ساخت سلاح را بگیرد و در عین حال حق غنی‌سازی را به‌کلی نفی نکند.
۲. تنگه هرمز: امنیت دریانوردی در ازای برداشتن محاصره. اهرم اصلی هر دو طرف در همین نقطه است.
۳. اعتماد: ایران پس از خروج یک‌جانبه آمریکا از برجام در ۲۰۱۸ تضمین حقوقی الزام‌آور می‌خواهد. نظام سیاسی آمریکا چنین تضمینی نمی‌تواند بدهد، چون هیچ دولتی نمی‌تواند دولت بعدی را ملزم کند.
شکست مذاکرات ۲۰۲۱ و بن‌بست ۲۰۲۵ هم بر سر همین گره سوم بود. مسئله اصلی این است که آیا اصلاً می‌توان به تعهد آمریکا تکیه کرد، و جزئیات فنی غنی‌سازی در درجه دوم قرار دارد.
منابع
دوره تاریخی: دوران جنگ مستقیم
بمباران، محاصره، جنگ جاری