خروج یک‌جانبه از برجام
ترامپ با وجود پایبندی تأییدشده ایران از برجام خارج شد و متحدان اروپایی‌اش را غافلگیر کرد.
ترامپ آمریکا را از برجام بیرون کشید، در حالی که پایبندی ایران به توافق در سطح بین‌المللی تأیید شده بود. این تصمیم راه بدترین تنش‌های دو دهه اخیر را باز کرد.
برجام چه بود؟
برجام (JCPOA) در ژوئیه ۲۰۱۵ میان ایران، آمریکا، روسیه، چین، بریتانیا، فرانسه، آلمان و اتحادیه اروپا امضا شد. ایران تعهد داد:
- سطح غنی‌سازی را به ۳.۶۷٪ محدود کند (درجه تسلیحاتی ۹۰٪ است)
- ذخایر اورانیوم غنی‌شده را به ۳۰۰ کیلوگرم کاهش دهد
- راکتور اراک را بازطراحی کند تا پلوتونیوم تولید نکند
- دسترسی بازرسان آژانس انرژی اتمی را تضمین کند
در عوض، تحریم‌های مرتبط با برنامه هسته‌ای برداشته می‌شد.
۸ مه ۲۰۱۸: اعلام خروج
ترامپ در ۸ مه ۲۰۱۸ در یک برنامه تلویزیونی از کاخ سفید خروج آمریکا از برجام را اعلام کرد و برجام را «یکی از بدترین و یک‌طرفه‌ترین معاملاتی که آمریکا تا کنون انجام داده» خواند.
تا آن روز آژانس بین‌المللی انرژی اتمی حدود ده گزارش پیاپی منتشر کرده بود و در همه آن‌ها پایبندی ایران به تعهداتش را تأیید کرده بود. امانوئل مکرون و آنگلا مرکل در هفته‌های پیش از آن و بوریس جانسون، وزیر خارجه بریتانیا، همان هفته به واشنگتن رفتند تا ترامپ را منصرف کنند و دست خالی برگشتند.
دلایل واقعی خروج
ترامپ چند دلیل رسمی آورد:
۱. برنامه موشکی: برجام برنامه موشکی ایران را پوشش نمی‌داد. این درست بود، ولی از اول هم همه می‌دانستند: مذاکره‌کنندگان آمریکایی در دوره اوباما عمداً این موضوع را از دامنه توافق بیرون گذاشته بودند.
۲. «نفوذ منطقه‌ای»: ترامپ می‌گفت برجام به فعالیت‌های ایران در سوریه، یمن و لبنان نمی‌پردازد. این هم درست بود، چون برجام فقط به پرونده هسته‌ای می‌پرداخت.
۳. بند‌های غروب آفتاب: بعضی محدودیت‌های برجام تاریخ انقضا داشتند (۱۰ تا ۱۵ سال) و ترامپ می‌گفت ایران پس از آن آزاد می‌شود. او نادیده می‌گرفت که ایران در هر حال زیر نظر آژانس می‌ماند.
دلایل پنهان: به نظر بسیاری از تحلیلگران، دلیل اصلی این بود که اوباما برجام را امضا کرده بود و ترامپ می‌خواست هر اثری از دوره اوباما را پاک کند. فشار ائتلاف مخالف ایران (اسرائیل، عربستان سعودی، امارات) هم در این تصمیم سهم داشت.
واکنش‌ها
اروپا: آلمان، فرانسه و بریتانیا در بیانیه‌ای مشترک اعلام کردند از برجام حمایت می‌کنند. با این حال بانک‌ها و شرکت‌هایشان از ترس جریمه‌های آمریکا یکی پس از دیگری از ایران رفتند.
ایران: تهران اول اعلام کرد در برجام می‌ماند تا سه قدرت اروپایی توافق را نجات دهند. یک سال بعد، در مه ۲۰۱۹، به آن‌ها «۶۰ روز» فرصت داد و وقتی این تلاش هم شکست خورد، گام‌به‌گام تعهداتش را کنار گذاشت.
روسیه و چین: از برجام حمایت کردند، اما نمی‌توانستند جای نفوذ اقتصادی آمریکا را پر کنند.
تحریم‌های دوباره اعمال‌شده
آمریکا تحریم‌ها را در دو مرحله برگرداند:
- آگوست ۲۰۱۸: تحریم‌های بخش خودرو، فرش، طلا و فلزات گرانبها
- نوامبر ۲۰۱۸: تحریم‌های بخش نفت، حمل‌ونقل، کشتیرانی و بانکی، یعنی سخت‌ترین بسته تحریمی تاریخ
ایران از سیستم مالی جهانی (سوئیفت) قطع شد، صادرات نفتش از ۲.۵ میلیون بشکه در روز به کمتر از ۳۰۰ هزار بشکه افتاد و ریال تا پایان دوره ترامپ حدود ۸۰ درصد ارزشش را در برابر دلار از دست داد.
زنجیره رویدادها
رویدادهای بعدی مستقیماً از خروج از برجام سرچشمه گرفتند:
- فشار حداکثری و تحریم‌های گسترده
- ترور سردار سلیمانی در ژانویه ۲۰۲۰
- شکست مذاکرات احیای برجام در دوره بایدن
- پیشرفت سریع برنامه هسته‌ای ایران تا سطوح بی‌سابقه
درس استراتژیک
کشورهایی که به توافق با آمریکا فکر می‌کنند از خروج برجام یک نتیجه گرفتند: هر توافقی با آمریکا ممکن است با آمدن رئیس‌جمهور بعدی لغو شود. این نتیجه بر سیاست خارجی کره شمالی و ایران و حتی بر حساب‌وکتاب متحدان اروپایی آمریکا اثر گذاشت.
منابع
دوره تاریخی: دهه ۲۰۱۰
برجام، خروج، فشار حداکثری