خروج یکجانبه از برجام
ترامپ علیرغم پایبندی تأییدشده ایران، از برجام خارج شد — متحدان اروپایی را شوکه کرد.
ترامپ علیرغم تأیید بینالمللی پایبندی ایران به برجام، آمریکا را از توافق خارج کرد؛ زمینهساز بدترین تنشهای دو دهه اخیر.
برجام چه بود؟
برجام (JCPOA) در ژوئیه ۲۰۱۵ میان ایران، آمریکا، روسیه، چین، بریتانیا، فرانسه، آلمان و اتحادیه اروپا امضا شد. ایران تعهد داد:
- سطح غنیسازی را به ۳.۶۷٪ محدود کند (درجه تسلیحاتی ۹۰٪ است)
- ذخایر اورانیوم غنیشده را به ۳۰۰ کیلوگرم کاهش دهد
- راکتور اراک را بازطراحی کند تا پلوتونیوم تولید نکند
- دسترسی بازرسان آژانس انرژی اتمی را تضمین کند
در عوض، تحریمهای مرتبط با برنامه هستهای برداشته میشد.
۸ مه ۲۰۱۸: اعلام خروج
ترامپ در ۸ مه ۲۰۱۸ در یک نمایش تلویزیونی از کاخ سفید، خروج آمریکا از برجام را اعلام کرد. او گفت برجام «بدترین توافق تاریخ» است.
در آن روز، آژانس بینالمللی انرژی اتمی ۱۵ گزارش متوالی صادر کرده بود که همگی تأیید میکردند ایران به تعهداتش پایبند است. وزیران خارجه بریتانیا، فرانسه و آلمان — سه کشور متحد آمریکا — طی همان هفته به واشنگتن سفر کردند تا ترامپ را منصرف کنند. بینتیجه.
دلایل واقعی خروج
ترامپ چند دلیل رسمی مطرح کرد:
۱. برنامه موشکی: برجام برنامه موشکی ایران را پوشش نمیداد. این درست بود اما این موضوع از ابتدا شناختهشده بود — مذاکرهکنندگان آمریکایی در دوره اوباما عمداً آن را از دامنه توافق خارج کرده بودند.
۲. «نفوذ منطقهای»: ترامپ میگفت برجام به فعالیتهای ایران در سوریه، یمن، و لبنان نمیپردازد. این هم درست بود — برجام فقط درباره هستهای بود.
۳. بندهای غروب آفتاب: برخی محدودیتهای برجام تاریخ انقضا داشتند (۱۰ تا ۱۵ سال). ترامپ میگفت پس از انقضا ایران آزاد میشود. این استدلال نادیده میگرفت که ایران بههرحال زیر نظر آژانس باقی میماند.
دلایل پنهان: بسیاری از تحلیلگران معتقدند دلیل اصلی این بود که برجام توسط اوباما امضا شده بود و ترامپ میخواست هر اثری از دوره اوباما را پاک کند. همچنین فشار ائتلاف ایران-مخالف (اسرائیل، عربستان سعودی، امارات) نقش داشت.
واکنشها
اروپا: آلمان، فرانسه و بریتانیا با صدور بیانیه مشترک اعلام کردند از برجام حمایت میکنند. اما بانکها و شرکتهایشان بهخاطر ترس از جریمههای آمریکا، همگی از ایران خارج شدند.
ایران: تهران در ابتدا اعلام کرد در برجام میماند و به سه قدرت اروپایی «۶۰ روز» فرصت داد برجام را نجات دهند. پس از شکست آن، بهتدریج از تعهداتش خارج شد.
روسیه و چین: از برجام حمایت کردند اما نتوانستند جایگزینی برای نفوذ اقتصادی آمریکا باشند.
تحریمهای دوباره اعمالشده
آمریکا تحریمها را در دو مرحله اعمال کرد:
- آگوست ۲۰۱۸: تحریمهای بخش خودرو، فرش، طلا و فلزات گرانبها
- نوامبر ۲۰۱۸: تحریمهای بخش نفت، حملونقل، کشتیرانی و بانکی — سختترین بسته تحریمی تاریخ
ایران از سیستم مالی جهانی (سوئیفت) قطع شد، صادرات نفت از ۲.۵ میلیون بشکه در روز به کمتر از ۳۰۰ هزار بشکه رسید، و ارزش ریال ۶۰٪ کاهش یافت.
زنجیره رویدادها
خروج از برجام مستقیماً به زنجیرهای از رویدادها منجر شد:
- فشار حداکثری — اعمال تحریمهای گسترده
- ترور سردار سلیمانی در ژانویه ۲۰۲۰
- شکست مذاکرات احیای برجام در دوره بایدن
- پیشرفت سریع برنامه هستهای ایران تا سطوح بیسابقه
درس استراتژیک
خروج از برجام به کشورهایی که به دنبال توافق با آمریکا هستند این درس را داد: هر توافق با آمریکا ممکن است با تغییر رئیسجمهور لغو شود. این درس در سیاست خارجی کره شمالی، ایران، و حتی متحدان آمریکا در اروپا اثرات ماندگار گذاشت.
منابع
دوره تاریخی: دهه ۲۰۱۰
برجام، خروج، فشار حداکثری