ناو یو‌اس‌اس وینسنس هواپیمای مسافربری ایرانی پرواز ۶۵۵ را بر فراز آب‌های ایران با موشک زد. ۲۹۰ نفر — از جمله ۶۶ کودک — کشته شدند. آمریکا از تحویل فرمانده مسئول سر باز زد و به وی مدال داد.

وقایع روز

در ۳ ژوئیه ۱۹۸۸، پرواز ۶۵۵ ایران‌ایر در مسیر عادی هوایی خود (کریدور ۴۴۷) از بندرعباس به دبی در حال پرواز بود. هواپیما در ارتفاع و مسیر قانونی خود بود و الگوی یک هواپیمای غیرنظامی را نشان می‌داد.

ناو USS Vincennes در منطقه دریایی ایران — جایی که مجوز ورود نداشت — درگیر رویارویی با قایق‌های ایرانی بود. فرمانده ویلیام راجرز دستور شلیک موشک SM-2 را داد. ۲۹۰ مسافر و خدمه در چند ثانیه کشته شدند.

مشخصات فنی فاجعه

هواپیمای ایرباس A300 با شماره پرواز IR655 در ارتفاع ۳۹۰۰ متر — ارتفاعی که هیچ جنگنده‌ای در آن حمله نمی‌کند — پرواز می‌کرد. سیستم رادار Vincennes هواپیما را شناسایی کرده بود؛ کد IFF (شناسه دوست یا دشمن) هواپیما به‌وضوح نشان می‌داد که غیرنظامی است. هواپیما در مسیر روبه‌بالا بود، نه رو به پایین. با این حال کنترلرهای رزمی تحت فشار فرمانده، اطلاعات صحیح را نادیده گرفتند.

۶۶ کودک، ۲۳ خدمه، ۲۳۴ مسافر — از جمله اتباع ایرانی، امارات، هند، پاکستان، ایتالیا — جان خود را از دست دادند.

زمینه: عملیات آمریکا در خلیج‌فارس

در ۱۹۸۷–۱۹۸۸، آمریکا در عملیات ارنست ویل مشغول همراهی تانکرهای کویتی در خلیج‌فارس بود. در آوریل ۱۹۸۸، آمریکا در عملیات پرینتینگ منتیس بخشی از ناوگان ایران را نابود کرده بود. آمریکا عملاً در حال جنگ غیررسمی با ایران بود — در حالی که همزمان عراق را در جنگ با ایران حمایت می‌کرد.

USS Vincennes — که به دلیل تهاجمی بودنش «Robo-Cruiser» لقب گرفته بود — در آب‌های ساحلی ایران حضور داشت، جایی که باید از آن پرهیز می‌کرد.

دروغ‌های رسمی

دولت ریگان در بلافاصله پس از فاجعه، ادعاهایی مطرح کرد که بعدها کذب آن‌ها ثابت شد:

• ادعا: هواپیما در حال تنزل بود — دروغ: هواپیما در حال صعود بود
• ادعا: هواپیما سیگنال نظامی می‌داد — دروغ: کد IFF غیرنظامی بود
• ادعا: Vincennes در آب‌های بین‌المللی بود — دروغ: در آب‌های سرزمینی ایران بود
• ادعا: کوتاهی به دلیل تجهیزات بود — دروغ: تحقیقات داخلی بعدی نشان داد خطای انسانی و تهاجم رزمی بود

واکنش آمریکا و جامعه بین‌الملل

دولت ریگان هرگز رسماً عذرخواهی نکرد. جورج بوش (معاون رئیس‌جمهور که بعداً رئیس‌جمهور شد) گفت: «من هرگز از رفتار آمریکا عذرخواهی نخواهم کرد — حتی اگر واقعیت را نمی‌دانم.»

در ۱۹۹۰، ناوی آمریکا به فرمانده راجرز «مدال لیاقت» داد — افتخاری که موج انتقادها در داخل آمریکا را نیز برانگیخت. بسیاری از افسران نیروی دریایی خود در برابر این تصمیم موضع گرفتند.

ایران در دیوان بین‌المللی دادگستری شکایت کرد. در ۱۹۹۶، آمریکا بدون اعتراف به مسئولیت حقوقی، ۶۱.۸ میلیون دلار به‌عنوان «عطوفت بشردوستانه» پرداخت کرد — سرانه‌ای حدود ۲۱۳ هزار دلار برای هر کشته.

میراث این فاجعه

IR655 در ایران به یکی از نمادهای خصومت ساختاری آمریکا با ایران تبدیل شد. برای ایرانیان، این واقعه تفاوت داشتن «تلفات غیرعمد» با بی‌تفاوتی آمریکا نسبت به جان‌های ایرانی را نشان می‌داد.

برخی تحلیلگران بر این باورند که فاجعه IR655 یکی از عواملی بود که خمینی را در آگوست ۱۹۸۸ به قبول آتش‌بس با عراق ترغیب کرد — چرا که نشان می‌داد آمریکا حاضر است مستقیماً وارد جنگ شود.