سرنگونی هواپیمای مسافربری IR655

ناو یو‌اس‌اس وینسنس هواپیمای مسافربری ایرانی پرواز ۶۵۵ را بر فراز آب‌های ایران با موشک زد و ۲۹۰ نفر، از جمله ۶۶ کودک، کشته شدند. آمریکا فرمانده مسئول را تحویل نداد و به او مدال داد.

وقایع روز

در ۳ ژوئیه ۱۹۸۸، پرواز ۶۵۵ ایران‌ایر در مسیر عادی هوایی خود (مسیر هوایی Amber 59) از بندرعباس به دبی در حرکت بود. هواپیما در ارتفاع و مسیر مجاز پرواز می‌کرد و الگوی پروازش الگوی یک هواپیمای غیرنظامی بود.

ناو USS Vincennes در آب‌های ایران، جایی که اجازه ورود به آن را نداشت، با قایق‌های ایرانی درگیر بود. فرمانده ویلیام راجرز دستور شلیک موشک SM-2 را داد و ۲۹۰ مسافر و خدمه در چند ثانیه کشته شدند.

مشخصات فنی فاجعه

هواپیمای ایرباس A300 با شماره پرواز IR655 هنگام اصابت موشک در ارتفاع حدود ۴۱۰۰ متر (۱۳٬۵۰۰ پا) بود، ارتفاعی که هیچ جنگنده‌ای از آن حمله نمی‌کند. رادار Vincennes هواپیما را شناسایی کرده بود و کد IFF (شناسه دوست یا دشمن) آن به‌روشنی نشان می‌داد که هواپیما غیرنظامی است. هواپیما اوج می‌گرفت و پایین نمی‌آمد. با این حال کنترلرهای رزمی زیر فشار فرمانده اطلاعات درست را نادیده گرفتند.

۲۷۴ مسافر، از جمله ۶۶ کودک، و ۱۶ خدمه جان باختند؛ از اتباع ایران، امارات، هند، پاکستان، یوگسلاوی و ایتالیا.

زمینه: عملیات آمریکا در خلیج‌فارس

در ۱۹۸۷–۱۹۸۸، آمریکا در عملیات ارنست ویل تانکرهای کویتی را در خلیج‌فارس اسکورت می‌کرد و در آوریل ۱۹۸۸ در عملیات پرِیینگ منتیس بخشی از ناوگان ایران را نابود کرده بود. آمریکا عملاً با ایران در جنگی اعلام‌نشده بود و هم‌زمان از عراق در جنگ با ایران حمایت می‌کرد.

USS Vincennes را به خاطر رفتار تهاجمی‌اش «Robo-Cruiser» می‌نامیدند. این ناو در آب‌های ساحلی ایران بود، جایی که باید از آن دوری می‌کرد.

دروغ‌های رسمی

دولت ریگان بلافاصله پس از فاجعه ادعاهایی مطرح کرد که بعدها دروغ بودنشان ثابت شد:

• ادعا: هواپیما در حال کاهش ارتفاع بود. واقعیت: هواپیما در حال صعود بود
• ادعا: هواپیما سیگنال نظامی می‌فرستاد. واقعیت: کد IFF غیرنظامی بود
• ادعا: Vincennes در آب‌های بین‌المللی بود. واقعیت: ناو در آب‌های سرزمینی ایران بود
• ادعا: کوتاهی از تجهیزات بود. واقعیت: تحقیقات داخلی بعدی نشان داد علت، خطای انسانی و رفتار تهاجمی رزمی بود

واکنش آمریکا و جامعه بین‌الملل

دولت ریگان هرگز رسماً عذرخواهی نکرد. جورج بوش، معاون رئیس‌جمهور که بعدها خود رئیس‌جمهور شد، گفت: «من هرگز به خاطر آمریکا عذرخواهی نخواهم کرد. برایم مهم نیست واقعیت چیست.»

در ۱۹۹۰ نیروی دریایی آمریکا به فرمانده راجرز «مدال لیاقت» داد. این تصمیم در خود آمریکا هم موجی از انتقاد به راه انداخت و بسیاری از افسران نیروی دریایی با آن مخالفت کردند.

ایران در دیوان بین‌المللی دادگستری شکایت کرد. در ۱۹۹۶ آمریکا بی‌آنکه مسئولیت حقوقی را بپذیرد، ۶۱.۸ میلیون دلار با عنوان «عطوفت بشردوستانه» پرداخت؛ یعنی حدود ۲۱۳ هزار دلار برای هر کشته.

میراث این فاجعه

IR655 در ایران نماد خصومت ساختاری آمریکا با ایران شد. ایرانیان این واقعه را صرفاً «تلفات غیرعمد» نمی‌دیدند و در آن بی‌اعتنایی آمریکا به جان ایرانیان را می‌دیدند.

برخی تحلیلگران معتقدند فاجعه IR655 از عواملی بود که خمینی را دو هفته بعد، در ژوئیه ۱۹۸۸، به پذیرش آتش‌بس با عراق واداشت، چون نشان می‌داد آمریکا حاضر است مستقیماً وارد جنگ شود.