امتیاز نفت دارسی
امتیاز نفتی که بریتانیا از ایران گرفت و آمریکا از آن پشتیبانی کرد؛ آغاز یک قرن دخالت نفتی.
آمریکا از امتیاز نفتی‌ای که دارسی برای بریتانیا در ایران گرفت حمایت کرد. این امتیاز منافع نفتی انگلیس در ایران را برای دهه‌ها تضمین کرد و تنش‌های بعدی از دل آن بیرون آمد.
امتیاز دارسی
در ۱۹۰۱ ویلیام ناکس دارسی، سرمایه‌دار بریتانیایی، از مظفرالدین‌شاه قاجار امتیاز استخراج نفت در مساحتی برابر سه چهارم ایران را برای ۶۰ سال گرفت. سهم ایران ۲۰ هزار پوند نقد، ۲۰ هزار پوند سهام و ۱۶ درصد از سود خالص بود، که در عمل خیلی کمتر از این پرداخت می‌شد.
قرارداد یک‌سویه بود. دولت ایران حق نظارت بر حسابرسی نداشت، توان فنی استخراج را نداشت و قدرت دیپلماتیک لازم برای مذاکره‌ای برابر را هم نداشت. مظفرالدین‌شاه زیر بار بدهی سنگین و وابسته به وام‌های خارجی امتیاز را امضا کرد و دارسی با بهایی ناچیز حق انحصاری اکتشاف و بهره‌برداری از نفت ایران را برای شش دهه به دست آورد.
کشف نفت و تأسیس AIOC
هفت سال بعد، در ۱۹۰۸، در مسجدسلیمان خوزستان نفت پیدا شد و معلوم شد آنجا یکی از بزرگ‌ترین ذخایر نفتی جهان است. در ۱۹۰۹ شرکت نفت انگلیس–ایران (Anglo-Persian Oil Company یا APOC) تأسیس شد. نام این شرکت بعدها به Anglo-Iranian Oil Company (AIOC) و سرانجام به BP تغییر کرد.
در ۱۹۱۴ دولت بریتانیا ۵۱ درصد سهام APOC را خرید و نفت ایران رسماً منبعی استراتژیک برای بریتانیا شد. وینستون چرچیل، وزیر دریاداری وقت، این خرید را برای تأمین سوخت ناوگان بریتانیا در برابر آلمان لازم می‌دانست.
نقش آمریکا
آمریکا در این دوره نفوذ چندانی در ایران نداشت، اما سیاست کلی واشنگتن در منطقه حمایت از منافع بریتانیا بود. دولت آمریکا می‌دانست دارسی و بعدها AIOC چه شرایط استثمارگرانه‌ای بر ایران تحمیل کرده‌اند و با این حال هیچ‌وقت به این نابرابری آشکار اعتراض نکرد.
این سکوت دهه‌ها ادامه پیدا کرد. وقتی محمد مصدق در ۱۹۵۱ صنعت نفت را ملی کرد و از AIOC خواست حساب‌های واقعی‌اش را علنی کند، بریتانیا ادعا کرد ایران حقوق مالکیتش را نقض کرده است. آمریکا در کودتای ۱۹۵۳ مستقیماً وارد عمل شد تا شاه و منافع نفتی غرب را برگرداند.
ساختار بهره‌کشی
در دهه‌هایی که AIOC بر نفت ایران حاکم بود، سهم ایران از درآمد نفت خودش ناچیز ماند:
- در دهه ۱۹۳۰ بریتانیا حتی سود سهامی را که به ایران می‌رسید یک‌جانبه کم کرد
- در ۱۹۳۳ رضاشاه دیکتاتور، زیر فشار بریتانیا، امتیاز را با شرایطی بدتر تمدید کرد
- کارگران ایرانی پالایشگاه آبادان، که آن زمان بزرگ‌ترین پالایشگاه جهان بود، در فقر زندگی می‌کردند و کارمندان بریتانیایی در محله‌های جدا با امکانات مرفه
- در ۱۹۵۰ سود بریتانیا از نفت ایران بیش از ۱۰۰ میلیون پوند بود و سهم ایران حدود ۱۶ میلیون پوند
پیامدهای بلندمدت
امتیاز دارسی به کشف نفت در ۱۹۰۸ و تأسیس شرکتی انجامید که بعدها BP نام گرفت. ثروت نفتی ایران دهه‌ها به جیب بریتانیا رفت و همین وضع زمینه ملی‌سازی نفت به دست مصدق در ۱۹۵۱ را فراهم کرد.
این امتیاز اولین حلقه از زنجیره‌ای بود که ایران را تا یک قرن به وابستگی نفتی بست. خشمی که از این استثمار انباشته شد جنبش ملی‌شدن نفت را به حرکت درآورد و سرانجام به انقلاب ۱۳۵۷ رسید. رویدادهای بعدی، از اخراج شوستر تا کودتای ۲۸ مرداد، بدون این ریشه‌ها فهمیده نمی‌شوند.
منابع
دوره تاریخی: دوره اول
نفت، مستشاران و اشغال