امتیاز نفت دارسی
امتیاز نفتی که بریتانیا از ایران گرفت و آمریکا از آن پشتیبانی کرد — آغاز یک قرن دخالت نفتی.
آمریکا از اعطای امتیاز نفتی بریتانیا به دارسی حمایت کرد؛ امتیازی که منافع نفتی انگلیس در ایران را برای دههها تضمین کرد و زمینهساز تنشهای بعدی شد.
امتیاز دارسی
در ۱۹۰۱، ویلیام ناکس دارسی — یک سرمایهدار بریتانیایی — از مظفرالدینشاه قاجار امتیاز استخراج نفت در مساحتی برابر سه چهارم ایران را برای ۶۰ سال به دست آورد. در مقابل، ۲۰ هزار پوند نقد، ۲۰ هزار پوند سهام، و ۱۶ درصد از سود خالص — که در عمل بسیار کمتر پرداخت میشد — عاید ایران شد.
شرایط این قرارداد یکسویه بود. دولت ایران نه حق نظارت بر حسابرسی داشت، نه توانایی فنی استخراج، و نه قدرت دیپلماتیک برای مذاکره برابر. مظفرالدینشاه در شرایط بدهی سنگین و وابستگی به وامهای خارجی امتیاز را امضا کرد. دارسی با این قرارداد عملاً حق انحصاری اکتشاف و بهرهبرداری از نفت ایران را برای شش دهه به قیمتی ناچیز تصاحب کرد.
کشف نفت و تأسیس AIOC
هفت سال بعد، در ۱۹۰۸، در مسجدسلیمان خوزستان نفت کشف شد. این کشف یکی از بزرگترین ذخایر نفتی جهان را رونمایی کرد. در ۱۹۰۹ شرکت نفت انگلیس–ایران (Anglo-Persian Oil Company — APOC) تأسیس شد که بعدها نام آن به Anglo-Iranian Oil Company (AIOC) و سرانجام به BP تغییر یافت.
در ۱۹۱۴، دولت بریتانیا با خرید ۵۱ درصد سهام APOC، نفت ایران را رسماً به منبع استراتژیک ملی تبدیل کرد. وینستون چرچیل، وزیر دریاداری وقت، این تصمیم را برای تأمین سوخت ناوگان بریتانیا در برابر آلمان ضروری میدانست.
نقش آمریکا
در این دوره آمریکا نفوذ کمتری در ایران داشت، اما سیاست کلی واشنگتن حمایت از منافع بریتانیا در منطقه بود. واشنگتن هرگز این نابرابری آشکار را به چالش نکشید. دولت آمریکا میدانست که دارسی و بعدها AIOC چه شرایط استثمارگرانهای بر ایران تحمیل کردهاند، اما از اعتراض سر باز زد.
این سکوت واشنگتن پیشینهای شد که دههها ادامه یافت. وقتی محمد مصدق در ۱۹۵۱ صنعت نفت را ملی کرد و از AIOC خواست حسابهای واقعی را افشا کند، بریتانیا ادعا کرد ایران حقوق مالکیتش را نقض کرده. آمریکا در کودتای ۱۹۵۳ مستقیماً برای بازگرداندن شاه و منافع نفتی غرب عمل کرد.
ساختار بهرهکشی
در طول دهههای حاکمیت AIOC بر نفت ایران، سهم ایران از درآمد نفت خود ناچیز بود:
- در دهه ۱۹۳۰، بریتانیا حتی مبلغ سود سهامی را که به ایران تعلق میگرفت یکجانبه کاهش داد
- در ۱۹۳۳ دیکتاتور رضاشاه، تحت فشار بریتانیا، امتیاز را با شرایط بدتر تمدید کرد
- کارگران ایرانی در پالایشگاه آبادان — بزرگترین پالایشگاه جهان در آن زمان — در فقر زندگی میکردند، در حالی که کارمندان بریتانیایی در محلههای جداگانه با امکانات مرفه اقامت داشتند
- در ۱۹۵۰، سود بریتانیا از نفت ایران بیش از ۱۰۰ میلیون پوند بود، در حالی که سهم ایران حدود ۱۶ میلیون پوند بود
پیامدهای بلندمدت
این امتیاز در ۱۹۰۸ منجر به کشف نفت و تأسیس شرکت نفت انگلیس–ایران (AIOC) شد — شرکتی که بعدها BP نام گرفت. ثروت نفتی ایران برای دههها به جیب بریتانیا رفت و زمینه ملیسازی مصدق در ۱۹۵۱ را فراهم آورد.
امتیاز دارسی نخستین حلقه در زنجیرهای بود که ایران را برای قرنی به وابستگی نفتی گره زد. خشم انباشته از این استثمار، موتور محرک جنبش ملیشدن نفت و در نهایت انقلاب ۱۳۵۷ بود. درکِ این ریشهها برای فهم تمام رویدادهای بعدی — از اخراج شوستر تا کودتای مصدق — ضروری است.
منابع
دوره تاریخی: دوره اول
۱۹۰۰–۱۹۴۰