ترامپ بیش از ۱۵۰۰ تحریم جدید اعمال کرد، صادرات نفت ایران را به زیر ۳۰۰ هزار بشکه در روز رساند و بانک مرکزی ایران را تحریم کرد.

پیش‌زمینه: خروج از برجام

در مه ۲۰۱۸، ترامپ از برجام خارج شد — علی‌رغم اینکه آژانس انرژی اتمی بین‌الملل بارها تأیید کرده بود که ایران به تعهداتش پایبند بوده است. خروج از برجام مقدمه‌ای بود برای اعمال «فشار حداکثری» — سیاستی که وزیر خارجه مایک پمپئو در مه ۲۰۱۸ رسماً معرفی کرد.

گستره تحریم‌ها

«فشار حداکثری» نام سیاستی بود با هدف اعلام‌شده آوردن ایران به میز مذاکره برای توافقی «جامع‌تر». در عمل:

• نفت: ایران از فروش نفت در بازارهای جهانی کنار گذاشته شد. آمریکا به کشورهایی که نفت ایران می‌خریدند تهدید به تحریم ثانویه کرد — و در نوامبر ۲۰۱۸ به همه «معافیت‌ها» پایان داد
• بانک مرکزی: در سپتامبر ۲۰۱۹، بانک مرکزی ایران برای اولین بار در تاریخ تحریم شد — یک «بمب اتمی مالی» که دسترسی ایران به ذخایر ارزی خارجی را مسدود کرد
• صنایع: نفت، پتروشیمی، فولاد، آلومینیوم و مس هدف قرار گرفتند
• اشخاص: صدها مقام، تاجر، سازمان و شرکت ایرانی در ۵۰ کشور دیگر تحریم شدند
• قطع مجدد از SWIFT: ایران که پس از برجام به سیستم بانکی بازگشته بود، دوباره قطع شد

آمار تحریم‌ها

وزارت خزانه‌داری آمریکا در دوره ترامپ بیش از ۱۵۰۰ دستور تحریم جدید علیه ایران صادر کرد — بیشتر از مجموع تمام تحریم‌های اعمال‌شده در تمام دوره‌های قبلی. صادرات نفت ایران از ۲.۵ میلیون بشکه در روز در دوره برجام به کمتر از ۳۰۰ هزار بشکه — زیر ۱۲ درصد — کاهش یافت. ریال ایران ۸۰ درصد ارزشش را در برابر دلار از دست داد.

پیامدهای انسانی

سازمان حقوق بشر Human Rights Watch در اکتبر ۲۰۱۹ گزارشی منتشر کرد با عنوان «فشار حداکثری» که در آن آمده بود:

• تحریم‌ها دسترسی ایرانیان به داروهای حیاتی برای سرطان، ام‌اس، صرع و بیماری‌های نادر را مختل کرده است
• واردات تجهیزات پزشکی از کشورهای اروپایی به دلیل ترس بانک‌ها از تحریم ثانویه متوقف شده
• بیش از ۴۰ میلیون ایرانی زیر خط فقر زندگی می‌کنند
• صنعت هواپیمایی ایران از نوسازی ناوگان محروم شده — هواپیماهای فرسوده باعث سانحه‌های متعدد شدند

اقدام نظامی موازی

در ژانویه ۲۰۲۰، در اوج «فشار حداکثری»، آمریکا ژنرال قاسم سلیمانی را در بغداد ترور کرد. این اقدام مرز بین تحریم اقتصادی و عملیات نظامی را به‌طور آشکار درهم نوردید.

شکست استراتژیک

هیچ‌کدام از اهداف اعلامی «فشار حداکثری» محقق نشد:

• ایران به میز مذاکره برای توافق «جامع‌تر» نرفت
• ایران به جای عقب‌نشینی، غنی‌سازی اورانیوم را تا سطح ۶۰ درصد بالا برد — بسیار بالاتر از ۳.۶۷ درصد مقرر در برجام
• ایران از پروتکل الحاقی خارج شد و بازرسی‌های IAEA را محدود کرد
• نفوذ ایران در منطقه — بر خلاف هدف اعلام‌شده — کاهش نیافت

اما مردم عادی ایران بهایش را پرداختند: با تورم بالا، بیکاری فزاینده، کمبود دارو و کاهش شدید استانداردهای زندگی.