جداسازی ایران از سوئیفت
قطع ایران از شبکه بانکی SWIFT — مؤثرترین تحریم اقتصادی پیش از برجام.
اوباما تحریمهایی اعمال کرد که سیستم بانکی ایران را از شبکه جهانی بانکی سوئیفت جدا کرد و صادرات نفت را به شدت کاهش داد.
SWIFT چیست؟
سیستم SWIFT (Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication) شبکهای است که بانکهای جهان برای انتقال پول بینالمللی از آن استفاده میکنند. این شبکه بلژیکی روزانه بیش از ۴۰ میلیون پیام مالی بین بانکهای بیش از ۲۰۰ کشور منتقل میکند. بدون دسترسی به SWIFT، ایران عملاً از سیستم مالی جهانی قطع میشد: نمیتوانست پول نفت صادراتی را دریافت کند، واردات پرداخت کند یا با بانکهای خارجی معامله داشته باشد.
مسیر قطع اتصال
فشار برای قطع ایران از SWIFT طی چند سال ساخته شد:
- ۲۰۱۰: کنگره آمریکا قوانینی تصویب کرد که بانکهای خارجی را ملزم میکرد بین معامله با ایران و دسترسی به بازار مالی آمریکا یکی را انتخاب کنند
- دسامبر ۲۰۱۱: کنگره تحریمهای جدیدی تصویب کرد که بانک مرکزی ایران را هدف قرار داد
- فوریه ۲۰۱۲: اتحادیه اروپا به آمریکا پیوست و تحریمهای نفتی اعمال کرد
- مارس ۲۰۱۲: ایران رسماً از SWIFT قطع شد — ۳۰ بانک ایرانی از شبکه جهانی حذف شدند
تأثیر اقتصادی
قطع ایران از SWIFT فوریترین و مؤثرترین ضربه اقتصادی به ایران بود:
- ریال ایران در عرض چند هفته ۴۰ درصد ارزش خود را از دست داد — تورم به بیش از ۴۰ درصد رسید
- صادرات نفت از ۲.۵ میلیون به زیر یک میلیون بشکه در روز کاهش یافت — از دست دادن بیش از ۴۰ میلیارد دلار درآمد سالانه
- ذخایر ارزی ایران که ۱۲۰ میلیارد دلار بود به شدت کاهش یافت
- واردات داروهای خارجی و مواد اولیه صنعتی با اختلال جدی روبرو شد
- شرکتهای ایرانی ناچار شدند از مبادلات بارتر و واسطههای ثالث در امارات و ترکیه استفاده کنند
بازگشایی پس از برجام
پس از امضای برجام در ۲۰۱۵، ایران مجدداً به SWIFT وصل شد. اما با خروج ترامپ از برجام در ۲۰۱۸، ایران دوباره از SWIFT قطع شد — این بار همراه با بیش از ۱۵۰۰ تحریم جدید.
اهرم بیسابقه
قطع از SWIFT ابزاری بود که پیش از ایران هیچ کشوری در مقیاس مشابه با آن مواجه نشده بود. این اقدام نشان داد که آمریکا میتواند از کنترل خود بر زیرساخت مالی جهانی بهعنوان سلاحی استراتژیک استفاده کند. پس از ایران، روسیه نیز در ۲۰۲۲ پس از حمله به اوکراین از SWIFT قطع شد — اما اقتصاد بزرگتر روسیه این ضربه را کندتر احساس کرد.
واکنش ایران
ایران تلاش کرد با ایجاد سیستمهای بانکی موازی از طریق ترکیه، عراق، چین و روسیه بخشی از معاملات را حفظ کند. برخی شرکتهای ایرانی با تغییر نام، انتقال مالکیت صوری و استفاده از واسطههای خارجی سعی کردند تحریمها را دور بزنند — که بعداً وزارت خزانهداری آمریکا آنها را نیز تحریم کرد. این فشار در نهایت ایران را به میز مذاکره کشاند و منجر به برجام ۲۰۱۵ شد.
منابع
دوره تاریخی: دهه ۲۰۱۰
برجام، خروج، فشار حداکثری