بازگشت ایران به لیست سیاه سوئیفت

در نوامبر ۲۰۱۸، پس از خروج آمریکا از برجام، SWIFT بار دیگر بانک‌های ایران را از شبکه خود جدا کرد. این اتصال در ژانویه ۲۰۱۶ با اجرایی شدن برجام برقرار شده بود.

برجام و بازگشت به سوئیفت

بازگشت ایران به شبکه SWIFT در ژانویه ۲۰۱۶ از دستاوردهای ملموس برجام بود. بانک‌های ایرانی پس از چهار سال قطعی دوباره می‌توانستند پول را بین‌المللی جابه‌جا کنند، و همین نشانه‌ای از گشایش اقتصادی بود.

خروج از برجام و تحریم دوباره

ترامپ در مه ۲۰۱۸ از برجام خارج شد و تحریم‌ها مرحله به مرحله برگشتند. در نوامبر ۲۰۱۸ آمریکا هشدار داد که هر نهادی به ایران خدمات مالی بدهد با تحریم‌های ثانویه روبه‌رو می‌شود.

SWIFT، که مقرش در بلژیک است، در ۵ نوامبر ۲۰۱۸ اعلام کرد اتصال بانک‌های ایرانی را «برای حفاظت از یکپارچگی سیستم مالی جهانی» دوباره قطع می‌کند.

پیام سیاسی

این قطع دوباره نتیجه مستقیم خروج یک‌جانبه آمریکا از توافقی چندجانبه بود که اروپا، روسیه و چین هم در آن شریک بودند. اتحادیه اروپا آشکارا مخالفت کرد، اما فشار واشنگتن کارساز شد.

دور زدن تحریم‌ها

اروپا در پاسخ INSTEX (ابزار حمایت از مبادلات تجاری) را راه انداخت تا تجارت با ایران بدون دلار ممکن شود، اما این ابزار هیچ‌وقت به کار معناداری نرسید.

ایران دوباره به شبکه‌های غیررسمی و بازارهای ارزی موازی روی آورد، این بار با اقتصادی ضعیف‌تر از دور قبل.

تفاوت با قطع ۲۰۱۲

قطع ۲۰۱۸ از چند جهت با قطع ۲۰۱۲ فرق داشت:

• پس از برجام: ایران در ۲۰۱۲ هنوز به توافقی نرسیده بود. در ۲۰۱۸ قراردادی بین‌المللی را اجرا کرده و به SWIFT برگشته بود، و همین احساس خیانت به توافق را شدیدتر کرد
• اقتصاد ضعیف‌تر: چهار سال قطعی قبلی و بهبود ناقص در دوره برجام اقتصاد ایران را آسیب‌پذیرتر کرده بود
• بی‌اعتمادی بیشتر: هیچ کانال رسمی بانکی اروپایی دیگر حاضر نبود ریسک معامله با ایران را بپذیرد، حتی برای تراکنش‌های مجاز

اروپا در مقابل آمریکا

قطع ۲۰۱۸ شکاف جدی میان آمریکا و اروپا را نشان داد. وزرای خارجه آلمان، فرانسه، بریتانیا و اتحادیه اروپا در بیانیه‌ای مشترک خروج یک‌جانبه آمریکا را محکوم کردند. با این حال SWIFT، نهادی مستقر در بلژیک، سرانجام تسلیم فشار آمریکا شد، چون در غیر این صورت دسترسی‌اش به سیستم دلاری از دست می‌رفت.

INSTEX: راه‌حل اروپایی که کار نکرد

آلمان، فرانسه و بریتانیا در ژانویه ۲۰۱۹ نهادی به نام INSTEX (ابزار حمایت از مبادلات تجاری) تأسیس کردند. قرار بود تراکنش‌های ایران و اروپا بدون دلار و مستقیماً به یورو تسویه شوند تا تحریم‌های ثانویه آمریکا به آن‌ها نرسد.

INSTEX از همان ابتدا گرفتار مشکلات جدی بود:

• محدوده کوچک: دولت‌های اروپایی آن را فقط برای کالاهای بشردوستانه (غذا، دارو) مجاز کردند
• حجم ناچیز: INSTEX در سه سال فعالیت فقط یک تراکنش موفق داشت، تأمین تجهیزات پزشکی در دوران کووید-۱۹
• فشار آمریکا: واشنگتن بانک‌های اروپایی را از مشارکت در INSTEX منع کرد
• ترس بانک‌ها: بانک‌های بزرگ اروپایی از ترس از دست دادن بازار آمریکا از INSTEX کنار کشیدند

INSTEX در ۲۰۲۳ رسماً منحل شد.

اثر بر اقتصاد ایران

قطع دوباره سوئیفت، همراه با بازگشت تحریم‌های نفتی و مالی، به اقتصاد ایران ضربه سنگینی زد:

• ریال ایران تا پایان دوره ترامپ حدود ۸۰ درصد ارزشش را در برابر دلار از دست داد
• تورم از ۴۰ درصد گذشت
• صادرات نفت از ۲.۵ میلیون بشکه در روز به کمتر از ۳۰۰ هزار بشکه رسید
• بیکاری، فقر و نارضایتی اجتماعی به اعتراضات ۲۰۱۹ و ۲۰۲۲ انجامید

یوان چینی و گزینه‌های جایگزین

فشار حداکثری آمریکا به‌طور غیرمستقیم همکاری ایران و چین را شتاب داد. ایران برای فروش نفت به چین سراغ قراردادهای دوجانبه بیرون از سیستم دلاری رفت. ایران و چین در ۲۰۲۱ توافق همکاری ۲۵ ساله‌ای امضا کردند که صادرات نفت به چین را در ازای سرمایه‌گذاری چین در زیرساخت‌های ایران در بر می‌گرفت. این چرخش به سوی چین، که بخشی از آن واکنش مستقیم به قطع سوئیفت بود، از پیامدهای ناخواسته سیاست فشار حداکثری آمریکا به شمار می‌رود.

درس ساختاری

قطع دوباره ایران از سوئیفت در ۲۰۱۸ نشان داد که آمریکا می‌تواند با ابزارهای مالی یک توافق بین‌المللی را بی‌اثر کند، حتی وقتی متحدانش موافق نیستند. همین تجربه کشورهای زیادی را به فکر کم کردن وابستگی‌شان به دلار و سیستم‌های مالی زیر کنترل آمریکا انداخت.