بازگشت ایران به لیست سیاه سوئیفت
پس از خروج ترامپ از برجام، SWIFT بار دوم بانکهای ایران را قطع کرد — اتصالی که با برجام ۲۰۱۶ برقرار شده بود.
در نوامبر ۲۰۱۸ و پس از خروج آمریکا از برجام، SWIFT بار دیگر ارتباط بانکهای ایران را قطع کرد — اتصالی که در ژانویه ۲۰۱۶ پس از اجرایی شدن برجام برقرار شده بود.
برجام و بازگشت به سوئیفت
یکی از دستاوردهای ملموس برجام در ژانویه ۲۰۱۶ بازگشت ایران به شبکه SWIFT بود. بانکهای ایرانی پس از چهار سال قطعی، دوباره به انتقالات بینالمللی دسترسی یافتند. این اتصال مجدد علامتی از گشایش اقتصادی بود.
خروج از برجام و تحریم دوباره
در مه ۲۰۱۸، ترامپ از برجام خارج شد و تحریمهای مرحلهای دوباره اعمال شد. در نوامبر ۲۰۱۸، آمریکا تهدید کرد هر نهادی که به ایران خدمات مالی ارائه دهد با تحریمهای ثانویه روبرو خواهد شد.
SWIFT — که مقر آن در بلژیک است — در ۵ نوامبر ۲۰۱۸ اعلام کرد «برای حفاظت از یکپارچگی سیستم مالی جهانی» اتصال بانکهای ایرانی را مجدداً قطع میکند.
پیام سیاسی
این قطع دوباره پیامد مستقیم خروج یکجانبه آمریکا از توافق چندجانبهای بود که اروپا، روسیه و چین هم در آن شریک بودند. اتحادیه اروپا صریحاً مخالفت کرد اما SWIFT تسلیم فشار آمریکا شد.
دور زدن تحریمها
اروپا در پاسخ INSTEX (ابزار حمایت از مبادلات تجاری) را ایجاد کرد تا معاملات با ایران را بدون دلار تسهیل کند. اما INSTEX هرگز به عملکرد معنادار نرسید.
ایران بار دیگر به شبکههای غیررسمی و مبادلات ارزی موازی متکی شد — تجربهای که این بار با اقتصاد ضعیفتری انجام میگرفت.
تفاوت با قطع ۲۰۱۲
قطع ۲۰۱۸ از چند جهت با قطع ۲۰۱۲ متفاوت بود:
- پس از برجام: در ۲۰۱۲ ایران هرگز به توافقی نرسیده بود؛ در ۲۰۱۸ ایران قرارداد بینالمللی را اجرا کرده و به SWIFT بازگشته بود — این قطع دوباره احساس خیانت به توافق را شدیدتر کرد
- اقتصاد ضعیفتر: چهار سال قطع قبلی و بازیابی ناقص در دوره برجام، اقتصاد ایران را آسیبپذیرتر گذاشته بود
- بیاعتمادی بیشتر: دیگر هیچ کانال رسمی بانکی اروپایی حاضر نبود ریسک معامله با ایران را بپذیرد — حتی برای تراکنشهای مجاز
اروپا در مقابل آمریکا
قطع ۲۰۱۸ نشانهای از شکاف جدی آمریکا–اروپا بود. اتحادیه اروپا صریحاً مخالفت کرد. وزرای خارجه آلمان، فرانسه، بریتانیا و اتحادیه اروپا بیانیهای مشترک صادر کردند که خروج یکجانبه آمریکا را محکوم میکرد. اما SWIFT — نهادی با مقر در بلژیک — در نهایت تسلیم فشار آمریکا شد؛ چرا که دسترسی به سیستم دلاری را از دست میداد.
INSTEX: راهحل اروپایی که کار نکرد
در ژانویه ۲۰۱۹، آلمان، فرانسه و بریتانیا نهادی به نام INSTEX (ابزار حمایت از مبادلات تجاری) ایجاد کردند. ایده این بود: تراکنشهای ایران و اروپا بدون دلار، مستقیماً در یورو تسویه شوند تا از تحریمهای ثانویه آمریکا فرار کنند.
اما INSTEX با مشکلات جدی روبرو شد:
- محدوده کوچک: دولتهای اروپایی آن را فقط برای کالاهای بشردوستانه (غذا، دارو) مجاز اعلام کردند
- حجم ناچیز: در سه سال فعالیت، INSTEX تنها یک تراکنش موفق داشت — تأمین تجهیزات پزشکی در دوران کووید-۱۹
- فشار آمریکا: واشنگتن بانکهای اروپایی را از مشارکت در INSTEX منع کرد
- ترس بانکها: بانکهای بزرگ اروپایی از ترس از دست دادن دسترسی به بازار آمریکا از INSTEX کنار کشیدند
INSTEX در ۲۰۲۳ رسماً منحل شد.
اثر بر اقتصاد ایران
قطع دوباره سوئیفت در کنار بازگشت تحریمهای نفتی و مالی، ضربهای سنگین به اقتصاد ایران زد:
- ریال ایران در ۲۰۱۸–۲۰۱۹ بیش از ۸۰ درصد ارزش خود را از دست داد
- تورم به بیش از ۴۰ درصد رسید
- صادرات نفت از ۲.۵ میلیون بشکه در روز به کمتر از ۳۰۰ هزار بشکه کاهش یافت
- بیکاری، فقر و نارضایتی اجتماعی به موجی از اعتراضات ۲۰۱۹ و ۲۰۲۲ انجامید
یوان چینی و گزینههای جایگزین
یکی از اثرات غیرمستقیم فشار حداکثری آمریکا، تسریع همکاری ایران–چین بود. ایران برای فروش نفت به چین به قراردادهای دوجانبه خارج از سیستم دلاری متوسل شد. در ۲۰۲۱، ایران و چین توافق همکاری ۲۵ ساله امضا کردند که شامل صادرات نفت به چین در ازای سرمایهگذاری چین در زیرساختهای ایران بود. این چرخش به سمت چین — که بخشی از آن واکنش مستقیم به قطع سوئیفت بود — یکی از پیامدهای ناخواسته سیاست فشار حداکثری آمریکا ارزیابی میشود.
درس ساختاری
قطع دوباره ایران از سوئیفت در ۲۰۱۸ نشان داد که آمریکا میتواند توافقهای بینالمللی را با ابزارهای مالی بیاثر کند — حتی بدون موافقت متحدان خود. این تجربه انگیزهای شد برای کشورهای مختلف جهان که به فکر کاهش وابستگی به دلار و سیستمهای مالی تحت کنترل آمریکا باشند.
منابع
دوره تاریخی: دهه ۲۰۱۰
برجام، خروج، فشار حداکثری