کنگره آمریکا ۷۵ میلیون دلار برای «ترویج دموکراسی» در ایران تخصیص داد که شامل حمایت از اپوزیسیون، رسانه‌های فارسی‌زبان و گروه‌های مدنی مخالف دولت بود.

زمینه تاریخی

این بودجه در فضایی تصویب شد که آمریکا تازه از سخنرانی «محور شرارت» بوش (۲۰۰۲) عبور کرده و عراق را اشغال کرده بود. در واشنگتن بحث جدی درباره «تغییر رژیم» در ایران — آرام یا نه — جریان داشت. کاندولیزا رایس، وزیر خارجه وقت، در فوریه ۲۰۰۶ این بودجه را به کنگره معرفی کرد و آن را «بزرگ‌ترین تلاش سیاست خارجی» برای تقویت جامعه مدنی ایران توصیف کرد.

برنامه‌های تأمین‌مالی‌شده

بودجه ۷۵ میلیون دلاری میان چند حوزه تقسیم شد:

• رسانه: رادیو فردا (شعبه فارسی رادیو اروپا آزاد که از واشنگتن پخش می‌کند)، بخش فارسی صدای آمریکا، و تلویزیون اینترنتی برای دسترسی به مخاطبان جوان ایرانی
• جامعه مدنی: کمک مالی به NGOها و سازمان‌های فعال در حقوق بشر، حقوق زنان و آزادی مطبوعات — هم داخل و هم خارج از ایران
• فناوری: تأمین مالی توسعه ابزارهای دور زدن فیلتر اینترنت برای کاربران ایرانی
• اپوزیسیون سیاسی: حمایت از احزاب و گروه‌های مخالف مستقر خارج از کشور، از جمله گروه‌های سلطنت‌طلب و سکولار
• بنیاد دموکراسی ملی (NED): سازمانی که رسماً غیردولتی اما در واقع با بودجه کنگره اداره می‌شود، برنامه‌های ویژه ایران داشت

انتقادات: سم‌بودن این کمک‌ها

اما همین کمک‌ها برای گیرندگانشان بسیار خطرناک بود:

از نگاه فعالان داخلی ایران: دریافت هرگونه کمک از آمریکا — حتی برای کار قانونی مانند آموزش روزنامه‌نگاری — آن‌ها را در معرض اتهام «همکاری با دشمن» قرار می‌داد. در ایران هر رابطه‌ای با آمریکا می‌تواند منجر به پرونده امنیتی شود. بسیاری از فعالان ایرانی آشکارا این کمک‌ها را رد کردند نه به خاطر بی‌نیازی، بلکه به خاطر ضرر بودنشان.

از نگاه سازمان‌های خارج از کشور: دریافت پول آمریکا آن‌ها را در چشم مردم داخل ایران به «اپوزیسیون ساخته واشنگتن» تبدیل می‌کرد و اعتبارشان را زیر سؤال می‌برد.

از نگاه تحلیلگران: این بودجه برای جمهوری اسلامی بهانه‌ای طلایی فراهم می‌کرد تا هر صدای منتقدی را به «دستیار آمریکا» متهم کند. سرویس‌های اطلاعاتی ایران این بودجه را دستاویز بازداشت روزنامه‌نگاران، وکلا و اساتید دانشگاه کردند.

مقایسه با عملکرد مشابه در جنگ سرد

این برنامه از نظر ساختاری شباهت زیادی به عملیات‌های جنگ سرد داشت: در آن دوره نیز سیا از طریق سازمان‌های پوششی به نشریات، کانون‌های فکری و اتحادیه‌های کارگری در کشورهای هدف کمک می‌کرد. تفاوت اصلی اینجاست که دیگر این برنامه‌ها پنهانی نبودند — آمریکا آشکارا از تغییر نظام سیاسی ایران حمایت می‌کرد.

ارتباط با قرار دادن ایران در لیست تروریسم

دولت ایران از این بودجه به‌عنوان شاهدی بر «جنگ نرم» آمریکا استفاده کرد. طنز ماجرا اینجاست: آمریکا از یک سو ایران را حامی تروریسم می‌نامد که هیچ مذاکره‌ای با آن مشروع نیست، و از سوی دیگر علناً به سرنگونی همان دولت کمک می‌کند. این تضاد به مانع اصلی دیپلماسی تبدیل شد.

میراث این برنامه

بودجه‌های «ترویج دموکراسی» در ایران پس از ۲۰۰۵ ادامه یافت و در دوران اعتراضات ۲۰۰۹ (جنبش سبز) و اعتراضات ۲۰۲۲ نیز به اشکال مختلف تداوم داشت. این برنامه‌ها هرگز نتوانستند هدف اعلامی‌شان — تقویت دموکراسی در ایران — را محقق کنند، اما به سرویس اطلاعاتی ایران بهانه مستمری برای سرکوب مخالفان دادند.