هزاران مستشار نظامی و اطلاعاتی آمریکایی در ایران مستقر بودند. CIA اپوزیسیون را رصد، مخالفان را شناسایی و اطلاعات را به ساواک می‌داد. مکالمات رهبران مذهبی از جمله امام خمینی شنود می‌شد.

گستره حضور

در اوج دهه ۷۰، بیش از ۴۰۰۰۰ آمریکایی در ایران حضور داشتند — از مستشاران نظامی و متخصصان فنی گرفته تا عوامل CIA. تهران یکی از بزرگ‌ترین ایستگاه‌های CIA در خاورمیانه بود. این حضور از دل کودتای ۱۹۵۳ سر برآورده بود: پس از سرنگونی مصدق، آمریکا شاه را به‌عنوان سنگ اول دفاعی در برابر نفوذ شوروی در منطقه می‌دید و بر این اساس حمایت اطلاعاتی گسترده‌ای ارائه می‌داد.

پایه‌گذاری ساواک با کمک CIA

در ۱۹۵۷، CIA و موساد در تأسیس ساواک — سازمان اطلاعات و امنیت کشور — نقش محوری داشتند. آموزش‌دهندگان آمریکایی فنون بازجویی، شناسایی، شنود و ضدشورش را به مأموران ساواک آموختند. اسناد رفع طبقه‌بندی‌شده نشان می‌دهند که CIA بودجه، تجهیزات فنی و متخصصانی برای ارتقای ظرفیت عملیاتی ساواک تأمین کرد.

اقدامات CIA

• شنود مکالمات رهبران مذهبی و سیاسی، از جمله گفت‌وگوهای امام خمینی در نجف
• تهیه پروفایل برای اپوزیسیون: چپ‌ها، ملی‌گراها، اسلام‌گراها و گروه‌های مسلح
• انتقال اطلاعات به ساواک برای دستگیری و بازجویی مخالفان
• حمایت از شبکه‌های اطلاعاتی درون ارتش شاهنشاهی
• آموزش تکنیک‌های بازجویی که منتقدان آن‌ها را شکنجه می‌دانستند
• اشتراک‌گذاری اطلاعات با سرویس‌های اسرائیل و بریتانیا درباره فعالان ایرانی

مستشاران نظامی

جدا از CIA، هزاران مستشار نظامی آمریکایی در پایگاه‌های مختلف ایران مستقر بودند. آن‌ها در آموزش نیروی هوایی، ارتش و ژاندارمری نقش داشتند. قرارداد فروش تسلیحات ایران و آمریکا در دوره نیکسون–شاه به بیش از ۱۵ میلیارد دلار رسید — بی‌سابقه‌ترین رقم در تاریخ فروش تسلیحات تا آن زمان. این حضور گسترده نظامی یکی از خشم‌برانگیزترین موضوعات برای انقلابیون ایرانی بود.

دکترین نیکسون و ایران

در ۱۹۶۹، رئیس‌جمهور نیکسون «دکترین نیکسون» را اعلام کرد: به‌جای حضور مستقیم نظامی، متحدان منطقه‌ای باید امنیت خودشان را تأمین کنند و آمریکا آن‌ها را مجهز می‌کند. ایران — به همراه عربستان سعودی — به «ژاندارم خلیج فارس» تبدیل شد. این ساختار توجیه‌کننده فروش بی‌قید و شرط تسلیحات پیشرفته به شاه، از جمله جنگنده‌های F-14 Tomcat بود که آمریکا حتی به متحدان ناتو هم نمی‌داد.

شکست اطلاعاتی بزرگ

با وجود این حضور گسترده، CIA انقلاب ۱۳۵۷ را پیش‌بینی نکرد. گزارش آگوست ۱۹۷۸ CIA ایران را «جزیره ثبات» توصیف کرد — درست چند ماه پیش از سقوط شاه. این شکست اطلاعاتی یکی از بزرگ‌ترین ناکامی‌های CIA در تاریخ جنگ سرد محسوب می‌شود. دلیل: عمق همبستگی CIA با ساواک چشمان آن را کور کرده بود؛ هر دو سازمان در حباب نخبگان وفادار به شاه می‌زیستند و با توده مردم تماسی نداشتند.

پیامد: بحران گروگان‌گیری

سفارت آمریکا در تهران که دانشجویان انقلابی در نوامبر ۱۹۷۹ آن را اشغال کردند، «لانه جاسوسی» نام گرفت. اسناد به‌دست‌آمده از سفارت — که دانشجویان پس از بازسازی آن‌ها منتشر کردند — حجم گسترده فعالیت‌های اطلاعاتی CIA در ایران را آشکار ساخت. این اسناد سال‌ها بعد به‌صورت کتاب در ایران منتشر شد و شواهد مستند همکاری CIA-ساواک را به افکار عمومی ارائه داد.