حضور گسترده CIA در ایران

هزاران مستشار نظامی و اطلاعاتی آمریکایی در ایران مستقر بودند. CIA اپوزیسیون را زیر نظر داشت، مخالفان را شناسایی می‌کرد و اطلاعاتشان را به ساواک می‌داد. مکالمات رهبران مذهبی، از جمله امام خمینی، شنود می‌شد.

گستره حضور

در اوج دهه ۷۰ بیش از ۴۰۰۰۰ آمریکایی در ایران بودند، از مستشاران نظامی و متخصصان فنی تا عوامل CIA. ایستگاه CIA در تهران از بزرگ‌ترین ایستگاه‌های این سازمان در خاورمیانه بود. ریشه این حضور به کودتای ۱۹۵۳ برمی‌گشت. آمریکا پس از سرنگونی مصدق شاه را خط اول دفاع در برابر نفوذ شوروی در منطقه می‌دید و به همین دلیل پشتیبانی اطلاعاتی گسترده‌ای از او می‌کرد.

پایه‌گذاری ساواک با کمک CIA

CIA و موساد در ۱۹۵۷ در تأسیس ساواک (سازمان اطلاعات و امنیت کشور) نقش اصلی را داشتند. مربیان آمریکایی به مأموران ساواک بازجویی، شناسایی، شنود و ضدشورش یاد دادند. اسناد رفع طبقه‌بندی‌شده نشان می‌دهد CIA برای بالا بردن توان عملیاتی ساواک بودجه، تجهیزات فنی و متخصص فراهم کرد.

اقدامات CIA

• شنود مکالمات رهبران مذهبی و سیاسی، از جمله گفت‌وگوهای امام خمینی در نجف
• تهیه پرونده برای اپوزیسیون: چپ‌ها، ملی‌گراها، اسلام‌گراها و گروه‌های مسلح
• دادن اطلاعات به ساواک برای دستگیری و بازجویی مخالفان
• پشتیبانی از شبکه‌های اطلاعاتی درون ارتش شاهنشاهی
• آموزش روش‌هایی از بازجویی که منتقدان آن‌ها را شکنجه می‌دانستند
• تبادل اطلاعات درباره فعالان ایرانی با سرویس‌های اسرائیل و بریتانیا

مستشاران نظامی

جدا از CIA، هزاران مستشار نظامی آمریکایی در پایگاه‌های مختلف ایران مستقر بودند و در آموزش نیروی هوایی، ارتش و ژاندارمری کار می‌کردند. سفارش‌های خرید تسلیحات ایران از دولت آمریکا فقط در سال‌های مالی ۱۹۷۲ تا ۱۹۷۶ به ۱۰.۴ میلیارد دلار رسید و کمیته روابط خارجی سنا برنامه فروش نظامی به ایران را بزرگ‌ترین برنامه از این نوع در جهان خواند. این حضور گسترده نظامی از چیزهایی بود که انقلابیون ایرانی را بیش از همه خشمگین می‌کرد.

دکترین نیکسون و ایران

نیکسون در ۱۹۶۹ «دکترین نیکسون» را اعلام کرد. بر اساس آن، متحدان منطقه‌ای به جای اتکا به حضور مستقیم نظامی آمریکا باید خودشان امنیتشان را تأمین می‌کردند و آمریکا آن‌ها را مجهز می‌کرد. ایران در کنار عربستان سعودی «ژاندارم خلیج فارس» شد. همین چارچوب فروش بی‌قید و شرط تسلیحات پیشرفته به شاه را توجیه می‌کرد، از جمله جنگنده‌های F-14 Tomcat که آمریکا حتی به متحدان ناتو هم نمی‌داد.

شکست اطلاعاتی بزرگ

CIA با همه این حضور گسترده انقلاب ۱۳۵۷ را پیش‌بینی نکرد. CIA در گزارش اوت ۱۹۷۸، تنها چند ماه پیش از سقوط شاه، نوشته بود ایران «در وضعیت انقلابی یا حتی پیشاانقلابی نیست». کارتر هم در آخرین شب ۱۹۷۷ در تهران ایران را «جزیره ثبات» خوانده بود. این خطا یکی از بزرگ‌ترین ناکامی‌های CIA در دوران جنگ سرد به شمار می‌رود. پیوند تنگاتنگ CIA با ساواک چشم آن را بسته بود: هر دو سازمان در حباب نخبگان وفادار به شاه زندگی می‌کردند و با توده مردم تماسی نداشتند.

پیامد: بحران گروگان‌گیری

دانشجویان انقلابی که در نوامبر ۱۹۷۹ سفارت آمریکا در تهران را اشغال کردند، آن را «لانه جاسوسی» نامیدند. دانشجویان اسناد به‌دست‌آمده از سفارت را بازسازی و منتشر کردند و این اسناد حجم گسترده فعالیت‌های اطلاعاتی CIA در ایران را آشکار کرد. سال‌ها بعد این اسناد در ایران به‌صورت کتاب منتشر شد و شواهد مستند همکاری CIA-ساواک را در اختیار افکار عمومی گذاشت.