رد پیشنهاد مذاکره جامع ایران
ایران پیشنهاد مذاکره جامع داد و آمریکا بی‌پاسخ ردش کرد. برخی تحلیلگران این را بزرگ‌ترین فرصت از‌دست‌رفته می‌دانند.
ایران در ۲۰۰۳ از طریق سفارت سوئیس پیشنهادی جامع به آمریکا فرستاد تا درباره همه مسائل مذاکره شود. دولت بوش آن را بی‌جواب گذاشت و رد کرد.
زمینه: ایران پس از ۱۱ سپتامبر
ایران در ۲۰۰۱ به‌طور غیررسمی با آمریکا در افغانستان همکاری کرد. اطلاعاتی درباره طالبان در اختیار آمریکا گذاشت و برای عملیات نجات خلبانان آمریکایی دسترسی هوایی فراهم کرد. با این حال بوش در ژانویه ۲۰۰۲ ایران را جزو «محور شرارت» خواند و تهران شوکه شد. در مارس ۲۰۰۳ آمریکا عراق، همسایه غربی ایران، را اشغال کرد و تهران نگران شد که نوبت «تغییر رژیم» به ایران هم برسد.
محتوای پیشنهاد
«نقشه راه» ایران در مه ۲۰۰۳ را تیم گولدیمن، سفیر سوئیس، به واشنگتن رساند. این سند شامل این موارد بود:
- هسته‌ای: شفافیت کامل درباره برنامه هسته‌ای و پذیرش پروتکل الحاقی NPT
- تروریسم: قطع حمایت از حماس و جهاد اسلامی و فشار بر حزب‌الله تا به یک نیروی سیاسی قانونی تبدیل شود
- فلسطین: پذیرش «اراده مردم فلسطین»، که در صورت توافق بر سر دو دولت به معنای پذیرش ضمنی اسرائیل بود
- منطقه: همکاری برای ثبات عراق و افغانستان و جلوگیری از نفوذ القاعده
- گفت‌وگو: آمادگی برای بررسی تمام مسائل در یک مذاکره جامع
ایران در مقابل لغو تحریم‌ها، خروج از فهرست حامیان تروریسم، توقف تهدیدهای نظامی و دسترسی به فناوری هسته‌ای صلح‌آمیز را می‌خواست.
رد پیشنهاد
دولت بوش هنوز سرمست پیروزی سریع در عراق بود، ارتش آمریکا تازه بغداد را گرفته بود و دولت هیچ پاسخی نداد. به گزارش واشینگتن‌پست، مقامات آمریکایی به‌جای پاسخ، از سفیر سوئیس که پیشنهاد را فرستاده بود رسماً گلایه کردند. ریچارد آرمیتاژ، معاون وزیر خارجه، بعدها گفت به این نامه «وزن چندانی ندادیم». دیک چنی معتقد بود آمریکا در موضع قدرت است و نیازی به مذاکره ندارد. فلینت لورت، مدیر امور خاورمیانه در شورای امنیت ملی در سال‌های ۲۰۰۲ و ۲۰۰۳، بعدها آن را «پیشنهادی فوق‌العاده» خواند و گفت: «از دید آمریکا، آن زمان قطعاً وقت تلاش برای معامله بود.»
چه کسی پیشنهاد را فرستاد؟
پیشنهاد را محمدجواد ظریف، سفیر ایران در سازمان ملل که بعدها وزیر خارجه شد، تهیه کرده بود. رئیس‌جمهور ایران در آن زمان محمد خاتمی اصلاح‌طلب بود. وقتی آمریکا این پیشنهاد را رد کرد، اصلاح‌طلبان ایرانی دیدند که رویکرد تعامل جواب نمی‌دهد، و همین زمینه انتخاب محمود احمدی‌نژاد در ۲۰۰۵ را فراهم کرد.
تأثیر بر برنامه هسته‌ای
ایران در ۲۰۰۳ تعداد محدودی سانتریفیوژ داشت و در سال‌های پس از رد پیشنهاد آن‌ها را به هزاران رساند. به گفته تحلیلگران، اگر آمریکا در ۲۰۰۳ مذاکره کرده بود، می‌توانست برنامه هسته‌ای را در همان مراحل اولیه متوقف کند. برجام در ۲۰۱۵ وقتی به دست آمد که برنامه ایران سال‌ها پیش رفته بود.
ارزیابی تاریخی
برخی کارشناسان، از جمله فلینت لورت، این را بزرگ‌ترین فرصت دیپلماتیک از‌دست‌رفته در روابط آمریکا و ایران می‌دانند. سیاست «فشار حداکثری» که ترامپ یک دهه و نیم بعد در پیش گرفت هم بحران هسته‌ای را حل نکرد و هزینه‌اش چندین برابر بود.
منابع
دوره تاریخی: دهه ۲۰۰۰
محور شرارت، جنگ سایبری