رد پیشنهاد مذاکره جامع ایران
ایران پیشنهاد مذاکره جامع داد — آمریکا بدون پاسخ آن را رد کرد. تحلیلگران این را بزرگترین فرصت ازدسترفته میدانند.
در ۲۰۰۳، ایران پیشنهادی جامع برای مذاکره درباره همه مسائل از طریق سفارت سوئیس به آمریکا ارسال کرد. دولت بوش بدون پاسخ آن را رد کرد.
زمینه: ایران پس از ۱۱ سپتامبر
در ۲۰۰۱، ایران بهطور غیررسمی با آمریکا در افغانستان همکاری کرد — اطلاعاتی درباره طالبان منتقل کرد و دسترسی هوایی برای عملیات نجات خلبانان آمریکایی فراهم ساخت. اما در ژانویه ۲۰۰۲، بوش ایران را در «محور شرارت» قرار داد. ایران شوکه شد. در مارس ۲۰۰۳، آمریکا عراق را اشغال کرد — کشوری در مرز غربی ایران. تهران نگران بود که «تغییر رژیم» به ایران برسد.
محتوای پیشنهاد
«نقشه راه» ایران در مه ۲۰۰۳ — که از طریق سفیر سوئیس تیم گولدیمن به واشنگتن رسید — شامل میشد:
- هستهای: شفافیت کامل درباره برنامه هستهای، پذیرش پروتکل الحاقی NPT
- تروریسم: قطع حمایت از حماس و جهاد اسلامی، فشار بر حزبالله برای تبدیل به نیروی سیاسی قانونی
- فلسطین: پذیرش «اراده مردم فلسطین» — که به معنای پذیرش ضمنی اسرائیل در صورت توافق دو دولت بود
- منطقه: همکاری برای ثبات عراق و افغانستان، جلوگیری از نفوذ القاعده
- گفتوگو: آمادگی برای مذاکره درباره تمام مسائل در یک مذاکره جامع
در مقابل، ایران میخواست: لغو تحریمها، خروج از فهرست حامیان تروریسم، توقف تهدیدات نظامی و دسترسی به فناوری هستهای صلحآمیز.
رد پیشنهاد
معاون وزیر خارجه ریچارد آرمیتاژ از واسطه سوئیسی شکایت کرد که چرا چنین پیشنهادی ارسال شده. دولت بوش که در نشئه پیروزی سریع عراق بود و ارتش آمریکا در آستانه بغداد قرار داشت، هیچ پاسخی نداد. دیک چنی معتقد بود آمریکا در موضع قدرت است و نیازی به مذاکره ندارد. فلینت لورت، مقام ارشد شورای امنیت ملی، که پیشنهاد را دریافت کرد بعدها گفت: «دولت نمیخواست با ایران مذاکره کند — نقطه.»
چه کسی پیشنهاد را فرستاد؟
پیشنهاد را سفیر ایران در پاریس، محمدجواد ظریف — که بعدها وزیر خارجه شد — تهیه کرده بود. در آن زمان ایران توسط محمد خاتمی، رئیسجمهور اصلاحطلب، اداره میشد. رد این پیشنهاد توسط آمریکا به اصلاحطلبان ایرانی ثابت کرد که رویکرد تعامل کارساز نیست — و زمینه را برای انتخاب محمود احمدینژاد در ۲۰۰۵ فراهم کرد.
تأثیر بر برنامه هستهای
در ۲۰۰۳، ایران تعداد محدودی سانتریفیوژ داشت. با گذشت سالها از رد این پیشنهاد، ایران آنها را به هزاران عدد رساند. تحلیلگران معتقدند اگر آمریکا در ۲۰۰۳ مذاکره میکرد، میتوانست برنامه هستهای را در مراحل اولیه متوقف کند — برخلاف آنچه در ۲۰۱۵ با برجام به دست آمد، که پس از سالها پیشرفت ایران شکل گرفت.
ارزیابی تاریخی
کارشناسان این را بزرگترین فرصت دیپلماتیک ازدسترفته در تاریخ روابط آمریکا–ایران میدانند. هاروارد کندیاسکول، بروکینگز و موسسه امنیت آمریکا مطالعاتی منتشر کردند که نشان میدهد قبول این پیشنهاد میتوانست به حل بحران هستهای، کاهش حمایت از گروههای مسلح و ثباتبخشی منطقه بیانجامد. به جای آن، سیاست «فشار حداکثری» که یک دهه و نیم بعد توسط ترامپ اجرا شد به همان نتیجه منجر نشد — اما هزینهای چندین برابر پرداخت کرد.
منابع
دوره تاریخی: دهه ۲۰۰۰
محور شرارت، جنگ سایبری