سخنرانی «محور شرارت» بوش

جورج بوش ایران را در کنار عراق و کره شمالی «محور شرارت» نامید. این اقدام میانه‌روهای ایران را تضعیف کرد و دست جناح تندرو را قوی‌تر کرد.

زمینه: همکاری پنهان ایران با آمریکا پس از ۱۱ سپتامبر

وقتی برج‌های دوقلو در سپتامبر ۲۰۰۱ فرو ریخت، ایران از معدود کشورهایی بود که رسماً تسلیت گفت. در تهران صدها نفر برای قربانیان شمع روشن کردند و پیش از یک مسابقه فوتبال در تهران به احترام آن‌ها سکوت اعلام شد. همکاری اطلاعاتی اما از این همدردی فراتر رفت:

• ایران فهرستی از عوامل القاعده را که از مرز ایران و افغانستان گذشته بودند به آمریکا داد
• ایران اسرای طالبان را تحویل داد و به آمریکا دسترسی هوایی داد
• در کنفرانس بُن (دسامبر ۲۰۰۱) که دولت موقت افغانستان را تشکیل داد، دیپلمات‌های ایرانی فعالانه شرکت کردند و پیشنهاد جیمز دابینز، نماینده آمریکا، برای تشکیل ارتش ملی افغانستان را پذیرفتند

دابینز بعدها نوشت همکاری ایران در افغانستان «واقعی و مؤثر» بود و امید داشت این همکاری به بهبود روابط برسد.

۲۹ ژانویه ۲۰۰۲: سخنرانی وضعیت کشور

ایران هنوز داشت با آمریکا همکاری می‌کرد که جورج بوش در سخنرانی وضعیت کشور (State of the Union) در ۲۹ ژانویه ۲۰۰۲ گفت:

«ایران با تهاجم در پی این سلاح‌هاست و تروریسم صادر می‌کند، در حالی که عده‌ای انتخاب‌نشده امید مردم ایران به آزادی را سرکوب می‌کنند… کشورهایی مانند این‌ها و متحدان تروریستشان محور شرارتی را تشکیل می‌دهند که برای تهدید صلح جهان مسلح می‌شود.»

عبارت «محور شرارت» (Axis of Evil) را دیوید فروم، سخنرانی‌نویس کانادایی-آمریکایی، ساخت. او در اصل «محور نفرت» نوشته بود و مایکل گرسون، سرپرست سخنرانی‌نویسان کاخ سفید، آن را به «محور شرارت» تغییر داد.

پیامد فوری: نابودی دستاورد اصلاح‌طلبان

این سخنرانی برای محمد خاتمی، رئیس‌جمهور اصلاح‌طلب ایران، مثل سیلی بود:

• خاتمی از سال ۱۹۹۷ می‌کوشید «گفتگوی تمدن‌ها» را با غرب پیش ببرد
• او در مصاحبه با CNN گفته بود باید «رابطه‌ای محترمانه» با آمریکا برقرار کرد
• مردم ایران در انتخابات ۱۳۷۶ و ۱۳۸۰ با اکثریت قاطع به او رأی داده بودند

حالا بوش ایران را «محور شرارت» می‌خواند. تندروهای ایرانی فوراً از سخنرانی بهره بردند و گفتند آمریکا هیچ‌گاه درباره ایران حسن‌نیت نداشته و خاتمی و گفتگوی تمدن‌ها وقت تلف کردن است.

رد پیشنهاد بزرگ ۲۰۰۳

در مه ۲۰۰۳ ایران از طریق سفارت سوئیس پیشنهادی جامع برای آمریکا فرستاد که بعدها «پیشنهاد بزرگ» (Grand Bargain) نام گرفت:

• ایران آماده بود درباره همه موضوعات اختلافی مذاکره کند: برنامه هسته‌ای، حمایت از حزب‌الله و شناسایی اسرائیل
• در مقابل می‌خواست تحریم‌ها برداشته شود و آمریکا تهدید نظامی را کنار بگذارد

دولت بوش این پیشنهاد را رد کرد. ریچارد آرمیتاژ، معاون وزیر خارجه، بعدها گفت در واشنگتن به این پیشنهاد «وزن چندانی ندادیم». ارتش آمریکا تازه عراق را تصرف کرده بود و واشنگتن خیال می‌کرد از موضع قدرت مذاکره می‌کند.

پیامد طولانی‌مدت

سخنرانی «محور شرارت» در بلندمدت این پیامدها را داشت.

در ایران:

• هر بار اصلاح‌طلبان می‌خواستند با آمریکا ارتباط بگیرند، با این حرف زیر ضرب می‌رفتند که «مگر نمی‌بینید آمریکا ما را «محور شرارت» خوانده؟»
• تندروها در انتخابات مجلس ۲۰۰۴ پیش افتادند و در ۲۰۰۵ با انتخاب احمدی‌نژاد به اوج رسیدند
• برنامه هسته‌ای، که با استدلال امنیتی توجیه می‌شد، شتاب گرفت

در منطقه:

• کره شمالی از این سخنرانی نتیجه گرفت که کشوری که سلاح هسته‌ای ندارد ممکن است مثل عراق اشغال شود
• عراق اشغال شد و هر سه کشور «محور» برنامه‌های تسلیحاتی‌شان را گسترش دادند

ارتباط با برجام و مذاکرات بعدی

سخنرانی «محور شرارت» بر همه مذاکرات بعدی، از جمله برجام ۲۰۱۵، سایه انداخت. ایران بارها می‌پرسید چه تضمینی هست که رئیس‌جمهور بعدی آمریکا توافق را نشکند. این نگرانی در ۲۰۱۸ با خروج ترامپ از برجام عیناً به واقعیت پیوست.