در سال ۲۰۲۶ و در چارچوب عملیات نظامی گسترده‌تر، تأسیسات پتروشیمی و کمپلکس‌های فولادسازی ایران هدف حملات هوایی قرار گرفتند. این حملات بخش قابل توجهی از ظرفیت تولید صنعتی کشور را تحت تأثیر قرار داد.

ایران پتروشیمی: یک اقتصاد موازی

ایران در دهه‌های اخیر — به‌ویژه پس از تحریم‌های نفتی — پتروشیمی را به‌عنوان جایگزین صادرات نفت خام توسعه داده بود. محصولات پتروشیمی مانند متانول، اوره، پلی‌اتیلن، و آمونیاک راحت‌تر از نفت خام قابل صادرات بودند چرا که ردگیری آن‌ها دشوارتر است و مشتریان بیشتری در بازارهای آسیایی وجود داشتند.

تا ۲۰۲۵، ایران یکی از ۱۰ تولیدکننده بزرگ پتروشیمی جهان بود و صنعت پتروشیمی پس از نفت خام مهم‌ترین منبع ارزی کشور شده بود. مجتمع‌های پتروشیمی بزرگ در ماهشهر، عسلویه، و بندرامام خمینی متمرکز بودند.

رویداد

چندین پالایشگاه پتروشیمی و واحدهای تولید فولاد در مناطق مختلف ایران در طول این مخاصمه مورد حمله قرار گرفتند. این تأسیسات جزء زیرساخت‌های اقتصادی کلیدی ایران محسوب می‌شوند و تخریب آن‌ها اثرات گسترده‌ای بر اقتصاد ملی داشت.

صنعت فولاد ایران

ایران یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان فولاد در جهان است. مجتمع‌های فولادسازی اصفهان (ذوب‌آهن)، اهواز (فولاد خوزستان)، مبارکه، و خرمشهر از مهم‌ترین تأسیسات فولادی کشور هستند. فولاد هم کاربرد صنعتی داخلی دارد — ساخت‌وساز، خودروسازی، لوله‌سازی — و هم در صادرات به کشورهای منطقه نقش ایفا می‌کند.

ادعای حامیان این حملات آن بود که فولاد ایرانی در ساخت تجهیزات نظامی و موشکی به کار می‌رفت. منتقدان اما اشاره کردند که فولاد یک کالای دوگانه است و تخریب کل زنجیره تولید، عمدتاً بر صنایع غیرنظامی و ساخت‌وساز داخلی اثر می‌گذارد.

زمینه: تحریم‌های سابق و ضربات نظامی

این حملات را باید در امتداد دهه‌ها تحریم اقتصادی فهمید. از تحریم‌های داماتو در ۱۹۹۶ که سرمایه‌گذاری در نفت و گاز ایران را هدف قرار داد، تا فشار حداکثری ۲۰۱۸ که صادرات نفت ایران را به صفر نزدیک کرد — آمریکا به‌طور مستمر اقتصاد ایران را هدف قرار داده بود.

حالا در ۲۰۲۶، همان تأسیساتی که ایران با وجود تحریم‌ها و با هزینه گزاف ساخته بود تا جایگزین درآمد نفتی شود، مستقیماً زیر آتش حملات هوایی قرار می‌گرفت.

آثار اقتصادی و انسانی

خسارات وارده به این تأسیسات موجب اختلال در تولید و صادرات پتروشیمی و فولاد شد. اما پیامدها تنها اقتصادی نبود:

• اشتغال: هر مجتمع بزرگ پتروشیمی یا فولادی ده‌ها هزار نفر را مستقیم و غیرمستقیم اشتغال می‌داد
• مواد خطرناک: حمله به تأسیسات پتروشیمی خطر انتشار مواد شیمیایی سمی در محیط زیست و آلودگی آب‌های منطقه را به همراه داشت
• آب‌های خلیج‌فارس: مجتمع‌های عسلویه و ماهشهر در نزدیکی خلیج‌فارس قرار دارند و آسیب به آن‌ها پتانسیل آلودگی دریایی داشت

تأثیر بر بازارهای جهانی

تأثیر این رویداد بر بازارهای انرژی منطقه در گزارش‌های متعدد بین‌المللی مستند شده است. اوپک گزارش اضطراری درباره اختلال در تولید ایران منتشر کرد. قیمت جهانی متانول و برخی محصولات پتروشیمی پس از حملات نوساناتی داشت. کشورهای آسیایی که وابستگی بالایی به پتروشیمی ایران داشتند با چالش جایگزین‌سازی روبرو شدند.