در سال ۲۰۲۶، تعدادی از دانشگاه‌های ایران در جریان عملیات نظامی مورد حمله قرار گرفتند. این رویدادها واکنش‌های گسترده‌ای در میان جامعه علمی و نهادهای بین‌المللی آموزشی برانگیخت.

رویداد

دانشگاه‌هایی که به ادعای منابع آمریکایی و اسرائیلی دارای واحدهای تحقیقاتی مرتبط با برنامه‌های دفاعی بودند، هدف ضربات هوایی قرار گرفتند. دولت ایران این اقدامات را حمله به مراکز آموزشی غیرنظامی دانست و آن را جنایت جنگی خواند.

زمینه تاریخی

این حملات ادامه‌ای بر الگوی سال‌ها تلاش برای تضعیف توانایی‌های علمی و فناوری ایران بود. پیش از این، استاکس‌نت در ۲۰۰۹ سانتریفیوژهای هسته‌ای ایران را هدف قرار داده بود — اولین سلاح سایبری که در تاریخ به زیرساخت صنعتی یک کشور حمله کرد. بعدتر، در دهه ۲۰۱۰، سلسله‌ای از ترورهای دانشمندان هسته‌ای انجام شد.

در ۲۰۲۶، با آغاز درگیری نظامی مستقیم، این استراتژی وارد مرحله‌ای آشکارتر شد. هدف قرار دادن دانشگاه‌ها بخشی از استراتژی گسترده‌تر برای تضعیف ظرفیت‌های تحقیقاتی و علمی ایران ارزیابی شد. برخی از این دانشگاه‌ها در طیف وسیعی از حوزه‌های علمی، از جمله فیزیک، مهندسی هوافضا، و مواد پیشرفته، دارای برنامه‌های تحقیقاتی بودند.

دانشگاه‌ها به‌مثابه هدف جنگی

از منظر حقوق بین‌الملل، حمله به مؤسسات آموزشی — حتی اگر ادعا شود دارای واحدهای دفاعی هستند — ضوابط سختگیرانه‌ای دارد. پروتکل اول اضافی کنوانسیون ژنو اصل تناسب و اصل تمایز را برای حملات به تأسیسات غیرنظامی مقرر می‌دارد.

منتقدان حقوقی استدلال کردند که حتی اگر بخشی از یک دانشگاه با اهداف دفاعی در ارتباط باشد، تخریب کل مجموعه آموزشی — با آزمایشگاه‌ها، کتابخانه‌ها، و فضاهای آموزشی — نمی‌تواند هدف قانونی تلقی شود. دفاعیه آمریکا و اسرائیل استدلال «هدف دوگانه» (dual-use) بود: مدعی شدند این تأسیسات هم کاربرد نظامی داشتند.

استادان و دانشجویان آسیب‌دیده

علاوه بر تخریب فیزیکی ساختمان‌ها، این حملات پیامدهای انسانی مستقیم داشت. شماری از استادان و دانشجویان در حملات کشته یا زخمی شدند. بخشی از کادر علمی ایران — از جمله محققانی که با دانشگاه‌های بین‌المللی همکاری مشترک داشتند — ایران را ترک کردند. پروژه‌های پژوهشی متوقف شدند و بسیاری از دانشجویان دوره تحصیلشان به تعویق افتاد.

سازمان «دانشمندان در معرض خطر» (Scholars at Risk) که سوابقی در کمک به دانشگاهیان در مناطق بحرانی دارد، برنامه‌هایی برای پناهندگی موقت استادان ایرانی در دانشگاه‌های اروپایی و آمریکایی اجرا کرد.

واکنش جهانی

یونسکو بیانیه‌ای صادر کرد و بر لزوم حمایت از مؤسسات آموزشی در مناطق مخاصمه تأکید کرد. انجمن‌های علمی بین‌المللی — از جمله آکادمی علوم آمریکا، انجمن ریاضیدانان اروپا، و اتحادیه فیزیک نظری — نگرانی‌های مشترکی را در قالب بیانیه‌های عمومی منتشر کردند.

برخی دانشگاه‌های آمریکایی که با همتایان ایرانی برنامه‌های تبادلی داشتند، این همکاری‌ها را معلق کردند — نه از سر حمایت از سیاست جنگی، بلکه به دلیل ناممکن‌شدن ارتباطات.

میراث این حملات بر علم ایران

ایران در دهه‌های اخیر — علی‌رغم تحریم‌ها — سرمایه‌گذاری قابل توجهی در آموزش عالی کرده بود. تعداد دانشجویان فارغ‌التحصیل دکترا، تولید مقالات علمی، و ثبت اختراعات در ایران رشد چشمگیری داشت. حملات به دانشگاه‌ها این سرمایه‌گذاری را مستقیماً هدف قرار داد.

پیام ضمنی چنین حملاتی — که در ادامه سیاست تضعیف برنامه هسته‌ای و ترور دانشمندان قرار می‌گرفت — این بود: ایران نباید اجازه داشته باشد پایه‌های علمی و فناوری مستقلی بسازد.