پذیرش شاه در آمریکا و آغاز بحران گروگان‌گیری
پذیرش شاه معزول در آمریکا منجر به ۴۴۴ روز گروگان‌گیری دیپلمات‌های آمریکایی در تهران شد.
کارتر با وجود هشدارهای سفارت، شاه بیمار را برای درمان به آمریکا پذیرفت. در پی این تصمیم، دانشجویان انقلابی سفارت آمریکا را تصرف کردند و بحران ۴۴۴ روزه گروگان‌گیری آغاز شد.
زمینه تاریخی
پس از انقلاب ۱۳۵۷، محمدرضا شاه ایران را ترک کرد. بسیاری از ایرانیان نگران بودند که آمریکا دوباره بکوشد شاه را به قدرت بازگرداند، همان کاری که در ۱۹۵۳ علیه مصدق کرده بود. در اکتبر ۱۹۷۹، دولت کارتر زیر فشار هنری کیسینجر و دیوید راکفلر شاه بیمار را برای درمان سرطان پذیرفت.
کارشناسان سفارت آمریکا در تهران صریحاً هشدار داده بودند که این تصمیم پیامدهای خطرناکی خواهد داشت. بروس لینگن، کاردار سفارت که پس از پایان مأموریت سفیر ویلیام سالیوان در بهار ۱۹۷۹ سفارت را اداره می‌کرد، در تلگرامی در ژوئیه ۱۹۷۹ نوشت پناه دادن به شاه «تقریباً به‌طور قطع تظاهرات گسترده علیه سفارت ما را به راه می‌اندازد». اما کیسینجر و راکفلر، که با شاه روابط شخصی و مالی داشتند، پافشاری کردند و کارتر کوتاه آمد.
ریشه‌های بدبینی ایرانیان
ایرانیان برای بدگمانی به نیات آمریکا دلیل داشتند. بیست و شش سال پیش‌تر، در کودتای ۱۹۵۳، CIA دولت دموکراتیک مصدق را سرنگون کرده و شاه را به تخت بازگردانده بود. حالا که شاه برکنار شده بود، پذیرفتن او در آمریکا در نگاه ایرانیان گام نخست یک کودتای تازه به نظر می‌رسید.
کودتای ۱۹۵۳ از همین ساختمان سفارت آمریکا در تهران هماهنگ شده بود، و ایرانیان آن را با نام «لانه جاسوسی» می‌شناختند.
تصرف سفارت
در ۴ نوامبر ۱۹۷۹، دانشجویانی که خود را «پیروان خط امام» می‌نامیدند سفارت آمریکا در تهران را اشغال کردند و ۵۲ دیپلمات و کارمند آمریکایی را ۴۴۴ روز در گروگان نگه داشتند. ۶ نفر دیگر از راه سفارت کانادا گریختند؛ ماجرای فرار آن‌ها بعدها در فیلم «آرگو» روایت شد.
خمینی در آغاز از این اقدام خبر نداشت، اما بعد آن را «انقلاب دوم» نامید و رسماً تأییدش کرد. با این تأیید، گروگان‌گیری از اقدامی دانشجویی به سیاست رسمی دولت تبدیل شد.
تلاش‌های آمریکا برای آزادی گروگان‌ها
کارتر ابتدا سراغ مذاکره رفت و بعد تحریم اقتصادی. در آوریل ۱۹۸۰ عملیات «پنجه عقاب» برای نجات گروگان‌ها طراحی شد، اما با خرابی هلیکوپترها در کویر شکست خورد و ۸ سرباز آمریکایی کشته شدند. این شکست از بزرگ‌ترین ناکامی‌های دوران ریاست جمهوری کارتر بود.
رهایی گروگان‌ها و «October Surprise»
گروگان‌ها در ژانویه ۱۹۸۱، تنها چند دقیقه پس از آغاز سخنرانی تحلیف رونالد ریگان، آزاد شدند؛ ۴۴۴ روز پس از گروگان‌گیری. این زمان‌بندی پرسش‌های زیادی برانگیخت.
بنا بر ادعای «October Surprise»، تیم ریگان–بوش پنهانی با ایران مذاکره کرده بود تا ایران گروگان‌ها را پیش از انتخابات آزاد نکند و کارتر ضعیف به نظر برسد، و در عوض به ایران وعده فروش سلاح داده بود. این ادعا هرگز به‌طور کامل اثبات نشد، اما نمی‌توان آن را کاملاً رد کرد.
پیامدها
- بحران گروگان‌گیری رابطه آمریکا–ایران را به‌طور دائمی قطع کرد
- شکست عملیات «پنجه عقاب» به شکست کارتر در انتخابات کمک کرد
- آزادی گروگان‌ها درست در روز تحلیف ریگان، بحث «October Surprise» را پیش کشید
- دانشجویان اسناد CIA را در سفارت پیدا و منتشر کردند و شبکه جاسوسی آمریکا افشا شد
- آمریکا در پاسخ دارایی‌های ایرانی را مسدود کرد و روابط دیپلماتیک را برای دهه‌ها قطع کرد
چرخه تحریم و خصومت میان آمریکا و ایران از همین بحران آغاز شد و تا سال‌های برجام و خروج ترامپ از برجام ادامه یافت.
منابع
دوره تاریخی: دهه ۱۹۷۰
پشتیبانی از شاه و انقلاب