آمریکا پایگاه‌های شنود الکترونیک در شمال ایران، نزدیک مرز با شوروی، داشت که برای جمع‌آوری اطلاعات از آزمایش‌های موشکی شوروی استفاده می‌شدند.

پایگاه‌های SIGINT

دو پایگاه اصلی شنود در کبکان (نزدیک تهران) و بهشهر (در شمال، نزدیک خزر) قرار داشتند. این پایگاه‌ها با کدنام‌های «TRACKSMAN» و «IBEX» شناخته می‌شدند. اطلاعات جمع‌آوری‌شده برای تأیید پیمان‌های تسلیحاتی با شوروی نیز استفاده می‌شد.

از دست رفتن پایگاه‌ها

پس از انقلاب ۱۳۵۷، این پایگاه‌ها به دست جمهوری اسلامی افتاد. از دست دادن آن‌ها یکی از بزرگ‌ترین خسارات اطلاعاتی آمریکا در دوران جنگ سرد بود.

زمینه جنگ سرد و اهمیت موقعیت جغرافیایی ایران

در دوران جنگ سرد، ایران از منحصربه‌فردترین موقعیت‌های جغرافیایی برای جاسوسی علیه شوروی برخوردار بود. مرز مشترک ایران با شوروی در شمال — از آذربایجان تا ترکمنستان — بیش از ۲٬۴۰۰ کیلومتر طول داشت. از شمال ایران می‌شد مستقیماً به پایگاه‌های موشکی و آزمایشگاه‌های تسلیحاتی شوروی در آسیای مرکزی نزدیک شد. این فرصتی بود که هیچ کشور دیگری در اختیار آمریکا نمی‌گذاشت.

عملیات IBEX: شنود مخابراتی

برنامه IBEX یکی از گران‌قیمت‌ترین پروژه‌های اطلاعاتی آمریکا در منطقه بود. شرکت Rockwell International قرارداد اجرای این پروژه را داشت. سیستم قادر به شنود مکالمات رادیویی، مخابرات ارتشی و سیگنال‌های الکترونیک شوروی بود. در اوایل ۱۹۷۶ سه کارمند آمریکایی پروژه IBEX در تهران ترور شدند — این حادثه به گروه چریکی «مجاهدین خلق» نسبت داده شد.

عملیات TRACKSMAN: رصد آزمایش‌های موشکی

پایگاه TRACKSMAN در شمال‌شرق ایران تخصص داشت در رهگیری داده‌های تله‌متری موشک‌های بالستیک قاره‌پیمای (ICBM) شوروی در مراحل آزمایش. این داده‌ها اهمیت حیاتی برای ارزیابی توانایی موشکی شوروی داشتند. بدون این پایگاه‌ها، تأیید پیمان‌های تسلیحاتی مانند SALT I و SALT II بسیار دشوارتر بود.

شاه و معامله اطلاعاتی

محمدرضا شاه پهلوی از این پایگاه‌ها به‌عنوان اهرم چانه‌زنی با آمریکا استفاده می‌کرد. آمریکا در ازای این همکاری اطلاعاتی:

• میلیاردها دلار تسلیحات پیشرفته به ایران فروخت
• از ساواک و دستگاه امنیتی شاه حمایت سیاسی کرد
• ایران را به‌عنوان «ژاندارم خلیج‌فارس» به رسمیت شناخت
• در بحران‌های منطقه‌ای از مداخله ایران چشم‌پوشی کرد

فاجعه اطلاعاتی پس از انقلاب

انقلاب ۱۳۵۷ ضربه‌ای کاری به شبکه اطلاعاتی آمریکا در خاورمیانه زد. از دست رفتن پایگاه‌های TRACKSMAN و IBEX به معنای:

• نابینا شدن آمریکا نسبت به آزمایش‌های موشکی شوروی از جهت جنوب
• از دست دادن منبع اصلی داده‌های تله‌متری موشکی شوروی
• ضعف جدی در مذاکرات SALT II که در همان سال ۱۹۷۹ امضا شد
• نیاز فوری به جایگزین‌های فنی (ماهواره‌های جاسوسی با هزینه بسیار بالاتر)

مستندات رفع طبقه‌بندی‌شده

در دهه ۱۹۹۰ بخشی از اسناد مربوط به این پایگاه‌ها رفع طبقه‌بندی شد. آرشیو امنیت ملی آمریکا (NSA) این اسناد را منتشر کرد. اسناد نشان می‌دهند که آمریکا حتی پس از بروز نشانه‌های ناآرامی در ایران در ۱۹۷۸، همچنان به پیوند امنیتی با شاه چسبیده بود — شاید به‌خاطر ارزش فوق‌العاده این پایگاه‌های اطلاعاتی.

درس برای آینده

از دست دادن ایران — به عنوان یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های اطلاعاتی در جنگ سرد — یکی از دلایل اصلی بود که آمریکا حاضر نشد با انقلاب اسلامی کنار بیاید. این خسارت اطلاعاتی، مقاومت در برابر هرگونه بهبود روابط با ایران را برای دهه‌ها تقویت کرد.