پایگاه‌های شنود CIA در ایران
آمریکا پایگاه‌های شنود الکترونیک در شمال ایران داشت که آزمایش‌های موشکی شوروی را رصد می‌کردند.
آمریکا در شمال ایران، نزدیک مرز شوروی، پایگاه‌های شنود الکترونیک داشت و از آن‌ها برای جمع‌آوری اطلاعات درباره آزمایش‌های موشکی شوروی استفاده می‌کرد.
پایگاه‌های SIGINT
دو پایگاه اصلی شنود در کبکان (نزدیک مشهد) و بهشهر (در شمال، نزدیک خزر) بود. این دو پایگاه با کدنام «TACKSMAN» شناخته می‌شدند و در کنارشان پروژه شنود دیگری به نام «IBEX» هم اجرا می‌شد. از اطلاعاتی که جمع می‌کردند برای راستی‌آزمایی پیمان‌های تسلیحاتی با شوروی هم استفاده می‌شد.
از دست رفتن پایگاه‌ها
پس از انقلاب ۱۳۵۷ این پایگاه‌ها به دست جمهوری اسلامی افتاد. آمریکا در دوران جنگ سرد کمتر خسارت اطلاعاتی‌ای به این بزرگی دیده بود.
زمینه جنگ سرد و اهمیت موقعیت جغرافیایی ایران
ایران در دوران جنگ سرد برای جاسوسی علیه شوروی موقعیتی کم‌نظیر داشت. مرز مشترک دو کشور در شمال، از آذربایجان تا ترکمنستان، بیش از ۲٬۴۰۰ کیلومتر طول داشت. از شمال ایران می‌شد مستقیماً به پایگاه‌های موشکی و آزمایشگاه‌های تسلیحاتی شوروی در آسیای مرکزی نزدیک شد، فرصتی که هیچ کشور دیگری در اختیار آمریکا نمی‌گذاشت.
عملیات IBEX: شنود مخابراتی
IBEX از پرهزینه‌ترین پروژه‌های اطلاعاتی آمریکا در منطقه بود و شرکت Rockwell International قرارداد اجرایش را داشت. این سیستم می‌توانست مکالمات رادیویی، مخابرات ارتش و سیگنال‌های الکترونیک شوروی را شنود کند. در اوت ۱۹۷۶ سه کارمند آمریکایی پروژه IBEX در تهران ترور شدند و این ترور به گروه چریکی «مجاهدین خلق» نسبت داده شد.
عملیات TACKSMAN: رصد آزمایش‌های موشکی
کار اصلی پایگاه TACKSMAN در شمال‌شرق ایران رهگیری داده‌های تله‌متری موشک‌های بالستیک قاره‌پیمای (ICBM) شوروی در مرحله آزمایش بود. آمریکا برای ارزیابی توان موشکی شوروی به این داده‌ها شدیداً نیاز داشت و بدون این پایگاه‌ها راستی‌آزمایی پیمان‌هایی مثل SALT I و SALT II بسیار دشوارتر می‌شد.
شاه و معامله اطلاعاتی
محمدرضا شاه پهلوی از این پایگاه‌ها برای چانه‌زنی با آمریکا استفاده می‌کرد. آمریکا در ازای این همکاری اطلاعاتی:
- میلیاردها دلار تسلیحات پیشرفته به ایران فروخت
- از ساواک و دستگاه امنیتی شاه حمایت سیاسی کرد
- ایران را «ژاندارم خلیج‌فارس» به رسمیت شناخت
- در بحران‌های منطقه‌ای مداخله ایران را نادیده گرفت
فاجعه اطلاعاتی پس از انقلاب
انقلاب ۱۳۵۷ به شبکه اطلاعاتی آمریکا در خاورمیانه ضربه کاری زد. با از دست رفتن پایگاه‌های TACKSMAN و IBEX:
- آمریکا آزمایش‌های موشکی شوروی را از سمت جنوب دیگر نمی‌دید
- منبع اصلی داده‌های تله‌متری موشکی شوروی از دست رفت
- موضع آمریکا در مذاکرات SALT II، که همان سال ۱۹۷۹ امضا شد، به‌شدت ضعیف شد
- آمریکا ناچار شد فوراً جایگزین‌های فنی پیدا کند (ماهواره‌های جاسوسی با هزینه بسیار بیشتر)
مستندات رفع طبقه‌بندی‌شده
بخشی از اسناد این پایگاه‌ها در دهه ۱۹۹۰ از طبقه‌بندی خارج شد و آرشیو امنیت ملی (National Security Archive) در دانشگاه جورج واشنگتن آن‌ها را منتشر کرد. این اسناد نشان می‌دهد آمریکا حتی وقتی در ۱۹۷۸ نشانه‌های ناآرامی در ایران پیدا شد، همچنان به پیوند امنیتی با شاه چسبیده بود، شاید به این دلیل که این پایگاه‌ها برایش ارزش فوق‌العاده‌ای داشتند.
درس برای آینده
از دست دادن ایران، که یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های اطلاعاتی آمریکا در جنگ سرد بود، از دلایل اصلی‌ای بود که آمریکا حاضر نشد با انقلاب اسلامی کنار بیاید. این خسارت تا دهه‌ها مخالفت واشنگتن با هر گونه بهبود روابط با ایران را تقویت کرد.
منابع
دوره تاریخی: دهه ۱۹۷۰
پشتیبانی از شاه و انقلاب