عملیات پنجه عقاب: شکست نظامی

تلاش نظامی آمریکا برای آزادی گروگان‌ها، عملیات «پنجه عقاب»، شکست خورد و ۸ سرباز آمریکایی در آن کشته شدند.

زمینه: بحران گروگان‌گیری

در ۴ نوامبر ۱۹۷۹، دانشجویان انقلابی سفارت آمریکا در تهران را تسخیر کردند و ۶۶ آمریکایی را به گروگان گرفتند که ۱۳ نفرشان دو هفته بعد آزاد شدند. این بحران ۴۴۴ روز طول کشید و بزرگ‌ترین بحران دیپلماتیک در روابط آمریکا–ایران بود. کارتر ابتدا راه دیپلماسی را پیش گرفت: روابط دیپلماتیک را قطع کرد، دارایی‌های ایران را مسدود کرد و پشت پرده مذاکره کرد. ماه‌ها گذشت و نتیجه‌ای نگرفت، و فشار داخلی برای اقدام نظامی بالا رفت.

طرح عملیات

در آوریل ۱۹۸۰، پس از پنج ماه مذاکره بی‌نتیجه، کارتر عملیات نظامی سری «Eagle Claw» را تأیید کرد. طرح چند مرحله داشت:

• مرحله اول: هلیکوپترهای RH-53D از ناو هواپیمابر USS Nimitz در دریای عمان به پایگاه موقت «صحرا یک» در بیابان مرکزی ایران پرواز می‌کردند
• مرحله دوم: سوخت‌گیری و پرواز به تهران
• مرحله سوم: حدود ۹۰ تن از نیروهای دلتا فورس در پایگاهی پنهانی بیرون از تهران پیاده می‌شدند
• مرحله چهارم: حمله شبانه به سفارت، آزادسازی ۵۳ گروگانی که هنوز در بند بودند و انتقال آن‌ها با هواپیما از فرودگاه مانزاریه

شکست در بیابان

در ۲۴ آوریل ۱۹۸۰، عملیات در همان مرحله اول، در پایگاه میانی «صحرا یک» در بیابان طبس، به فاجعه کشید:

• سه هلیکوپتر از ۸ هلیکوپتر دچار نقص فنی شدند (یکی در مسیر رها شد، یکی در طوفان گرد و خاک به ناو برگشت و سومی با نقص سیستم هیدرولیک به «صحرا یک» رسید)
• تنها ۵ هلیکوپتر سالم مانده بود، یعنی کمتر از حداقل ۶ فروند لازم، و ژنرال جیمز وات، فرمانده عملیات، تصمیم گرفت عملیات را متوقف کند
• هنگام خروج از «صحرا یک»، یک هلیکوپتر RH-53D در حین سوخت‌گیری با هواپیمای C-130 برخورد کرد
• آتش‌سوزی بزرگی در بیابان به راه افتاد
• ۸ سرباز آمریکایی (۵ خدمه نیروی هوایی و ۳ تفنگدار دریایی) در آتش کشته شدند

پیامدهای فوری

نیروهای ایرانی اجساد سربازان آمریکایی را که در بیابان مانده بودند پیدا کردند. ایران اجساد را به نمایش گذاشت و تصاویر ویدئویی صحنه در سراسر جهان پخش شد. تجهیزات طبقه‌بندی‌شده، از جمله دستورالعمل‌های عملیاتی محرمانه، هم به دست ایران افتاد.

پیامدهای سیاسی

شکست «پنجه عقاب» به افت محبوبیت کارتر دامن زد. سایروس ونس، وزیر خارجه، که از ابتدا با عملیات نظامی مخالف بود، بلافاصله استعفا داد. در نوامبر ۱۹۸۰، رونالد ریگان با یکی از بزرگ‌ترین پیروزی‌های انتخاباتی تاریخ آمریکا کارتر را شکست داد. بحران گروگان‌گیری تا ۲۰ ژانویه ۱۹۸۱ ادامه یافت و درست در لحظه‌ای پایان گرفت که ریگان سوگند می‌خورد؛ بسیاری این هم‌زمانی را تصادفی نمی‌دانستند.

تغییر رویکرد

پس از ناکامی پنجه عقاب، ارتش آمریکا ناچار شد ساختار عملیات‌های ویژه‌اش را از نو بررسی کند. نتیجه مستقیم این بازنگری تأسیس فرماندهی عملیات ویژه آمریکا (USSOCOM) در ۱۹۸۷ بود. درس‌های «صحرا یک» هنوز در آموزش عملیات ویژه آمریکا تدریس می‌شود.