مورگان شوستر و فشار خارجی

مجلس ایران مورگان شوستر، مشاور مالی آمریکایی، را استخدام کرد و او برای استقلال مالی ایران دست به کار شد. فشار روسیه و بریتانیا، در برابر بی‌تفاوتی واشنگتن، به اخراجش انجامید.

پیش‌زمینه: ایران در آستانه فروپاشی

ایران در آغاز قرن بیستم میان دو قدرت استعماری گیر افتاده بود. معاهده ۱۹۰۷ روس–بریتانیا کشور را به سه منطقه تقسیم کرده بود: شمال در حوزه نفوذ روسیه، جنوب در حوزه نفوذ بریتانیا و یک کمربند بی‌طرف در میان. دولت ایران رسماً هیچ نقشی در این تقسیم نداشت.

انقلاب مشروطیت ۱۹۰۶ امید تازه‌ای ایجاد کرده بود. مجلس شورای ملی تأسیس شده بود و روشنفکران ایرانی می‌خواستند حاکمیتی مستقل بسازند. دو مانع بزرگ سر راه بود، یکی بدهی‌های سنگین خارجی و دیگری نبود یک نظام مالی منسجم. دولتی که درآمد مستقل نداشت نمی‌توانست واقعاً مستقل باشد.

در پی انقلاب مشروطیت ۱۹۰۶

مجلس دنبال راهی بود که کشور را از نظر مالی از روسیه و بریتانیا مستقل کند. در ۱۹۱۱ مورگان شوستر، وکیل ۳۴ ساله آمریکایی که پیش‌تر در فیلیپین کار کرده بود، با حقوق و اختیارات قابل توجه به‌عنوان خزانه‌دار کل استخدام شد. آمریکایی بودنش حساب‌شده بود: ایرانیان امیدوار بودند یک مشاور آمریکایی در برابر زیاده‌خواهی روس‌ها و انگلیسی‌ها محکم‌تر بایستد.

اقدامات شوستر

شوستر با جدیت به اصلاح نظام مالی ایران پرداخت. یک گندارمری مالی مستقل برای وصول مالیات راه انداخت، از اشراف‌زادگان وابسته به روسیه مالیات گرفت و کوشید منابع ایران را واقعاً زیر کنترل دولت ببرد.

بحران از یک دستور مشخص شروع شد. شوستر دستور داد اموال شاهزاده شعاع‌السلطنه، برادر محمدعلی‌شاه مخلوع، توقیف شود؛ شاهزاده‌ای که به روسیه وابسته بود و بدهی مالیاتی داشت. روسیه این کار را دخالت در حوزه نفوذ خود دانست.

در همان حال شوستر برای آموزش گندارمری مالی با یک افسر بریتانیایی تماس گرفت. روسیه اعتراض کرد که این افسر باید با تأیید سفارت روسیه انتخاب شود و شوستر این شرط را نپذیرفت.

اولتیماتوم و سقوط

در نوامبر ۱۹۱۱ روسیه اولتیماتومی ۴۸ ساعته داد. خواسته‌هایش این بود که شوستر اخراج شود، ایران از آن پس بدون مشورت روسیه هیچ مستشار خارجی استخدام نکند و هزینه تحرکات نظامی روسیه را هم بپردازد.

بریتانیا، مطابق معاهده ۱۹۰۷ که منافع دو کشور را در ایران تعریف کرده بود، از اولتیماتوم روسیه پشتیبانی کرد.

واشنگتن ساکت ماند. دولت تافت نه اعتراضی کرد و نه از شهروند آمریکایی‌ای که قانوناً و رسماً در خدمت دولت ایران بود حمایتی نشان داد. اولویت آمریکا در آن دوره این بود که با قدرت‌های اروپایی درگیر نشود.

انحلال مجلس

مجلس در برابر اولتیماتوم ایستاد، اما دولت زیر فشار تسلیم شد. در دسامبر ۱۹۱۱ مجلس منحل شد و شوستر ایران را ترک کرد. روس‌ها تا جنگ جهانی اول در شمال ایران نیروی نظامی داشتند.

کتاب «خفگی ایران»

شوستر پس از بازگشت به آمریکا کتاب «The Strangling of Persia» (خفگی ایران) را نوشت که در ۱۹۱۲ منتشر شد. او در این کتاب سلطه روسیه و بریتانیا بر ایران را بی‌پرده شرح داد و کتاب را به «مردم ایران» تقدیم کرد، به پاس اعتمادشان به نیت او و «باور تزلزل‌ناپذیرشان، در شرایطی دشوار و ناامیدکننده، به خواست من برای خدمت به آنان در راه احیای ملتشان».

اهمیت تاریخی

این نخستین بار بود که قدرت‌های خارجی منافع ایران را قربانی کردند و آمریکا سکوت کرد. همین الگو دهه‌ها تکرار شد: هر جا پای منافع عملی آمریکا در میان بود، واشنگتن از دموکراسی و حاکمیت ملی ایران چشم پوشید.

این الگو در کودتای ۱۹۵۳ به اوج رسید. آن بار آمریکا فقط سکوت نکرد و خودش سرنگونی دولت منتخب ایران را سازمان داد. ماجرای شوستر از همان ابتدا نشان داده بود سیاست آمریکا در ایران به کدام سمت می‌رود.