فروش تسلیحات بی‌حد به شاه

نیکسون و کیسینجر به شاه اجازه دادند هر سلاحی جز بمب اتمی را از آمریکا بخرد. ایران در دهه ۷۰ بزرگ‌ترین خریدار تسلیحات آمریکایی در جهان شد و فقط در سال‌های مالی ۱۹۷۲ تا ۱۹۷۶ بیش از ۱۰ میلیارد دلار سفارش خرید داد.

دکترین نیکسون

نیکسون در ۱۹۶۹ اعلام کرد آمریکا به جای مداخله مستقیم، حفاظت از منافعش را به «ژاندارم‌های منطقه‌ای» می‌سپارد. ایران و عربستان دو ستون این استراتژی در خلیج‌فارس شدند. نیکسون و کیسینجر در مه ۱۹۷۲ به تهران رفتند و در دیدار با محمدرضا شاه یک «چک سفید» نظامی بی‌سابقه امضا کردند.

این سند محرمانه به شاه اجازه می‌داد بی هیچ بررسی یا محدودیتی هر سلاحی را از انبار آمریکا سفارش دهد. وزارت دفاع و وزارت خارجه از این تصمیم کاخ سفید جا خوردند، اما کیسینجر صدای مخالفان داخلی را خاموش کرد.

گستره تسلیحات

قولی که نیکسون در ۱۹۷۲ در تهران به شاه داد فقط یک استثنا داشت: بمب اتمی. آنچه در سال‌های بعد به ایران رسید از این قرار بود:

• جنگنده‌های F-14 Tomcat (پیشرفته‌ترین جنگنده آمریکا که حتی به ناتو هم داده نمی‌شد)
• جنگنده‌های F-16 Fighting Falcon (سفارش داده شدند، اما پیش از تحویل با انقلاب لغو شدند)
• موشک‌های فینیکس، هاوک و ام‌آی‌ام
• هلیکوپترهای نظامی CH-47 Chinook
• تانک‌های M60
• ناوشکن‌های مدرن و تجهیزات الکترونیکی پیشرفته
• بیش از ۴۰ هزار آمریکایی در ایران، از مستشاران و تکنسین‌های نظامی تا کارکنان شرکت‌های تسلیحاتی و خانواده‌هایشان

ابعاد مالی

به گزارش کمیته روابط خارجی سنای آمریکا در ۱۹۷۶، فروش نظامی دولت آمریکا به ایران از ۵۲۴ میلیون دلار در سال مالی ۱۹۷۲ به ۳.۹۱ میلیارد دلار در سال مالی ۱۹۷۴ رسید و مجموع سفارش‌های سال‌های مالی ۱۹۷۲ تا ۱۹۷۶ به ۱۰.۴ میلیارد دلار رسید. در ۱۹۷۷، آخرین سال کامل پیش از انقلاب، این تجارت به نزدیک ۶ میلیارد دلار رسید. پول این خریدها بیشتر از درآمد نفت می‌آمد که پس از شوک نفتی ۱۹۷۳ چهار برابر شده بود.

مستشاران آمریکایی

حضور ده‌ها هزار مستشار نظامی و غیرنظامی آمریکایی در ایران پیامدهای اجتماعی داشت. این مستشاران به موجب موافقت‌نامه‌های کاپیتولاسیون تابع قوانین ایران نبودند. خمینی در ۱۹۶۴ در سخنرانی معروفی کاپیتولاسیون را «ذلت ملی» خواند و همان سال تبعید شد. پانزده سال بعد هم این موضوع از دلایل خشم انقلابیون بود.

سلاح‌های پیچیده بدون پشتیبانی

مشکل اصلی این بود که ارتش ایران نمی‌توانست این حجم از فناوری پیشرفته را جذب کند. بسیاری از تجهیزات خریده شدند بی‌آنکه نیروی کافی برای به کار انداختنشان وجود داشته باشد. سنای آمریکا در گزارشی در ۱۹۷۶ هشدار داد که این فروش‌ها بی‌رویه است و ثبات ایران را به خطر می‌اندازد.

پیامدهای انقلاب

پس از انقلاب، بیشتر این تسلیحات به دست جمهوری اسلامی افتاد. آمریکا یک دهه برای ساختن ارتش شاه هزینه کرده بود و حالا همان سلاح‌ها در دست دشمن تازه‌اش بود. بعضی از آن‌ها، مثل موشک‌های TOW، بعدها در جنگ ایران–عراق و در جریان ایران‌کنترا به ایران فروخته شد. آن معامله هم نشان داد ایران چقدر به قطعات یدکی نیاز داشت و هم نشان داد فساد در سیاست خارجی آمریکا تا کجا رسیده بود.

جنگنده‌های F-14 را شاه خریده بود تا مرزهای خلیج‌فارس را برای آمریکا نگه دارد. همین جنگنده‌ها در جنگ ایران–عراق علیه عراقی پرواز کردند که آمریکا از آن حمایت می‌کرد.