در جنگ جهانی دوم، نیروهای آمریکا، بریتانیا و شوروی ایران را اشغال کردند. آمریکا از خروج رضاشاه و به قدرت رسیدن پسرش پشتیبانی کرد و نیروهای نظامی خود را تا ۱۹۴۶ در کشور نگه داشت.

بی‌طرفی ایران و تصمیم متفقین

ایران در جنگ جهانی دوم اعلام بی‌طرفی کرده بود. رضاشاه پهلوی، که کشور را از ۱۹۲۱ اداره می‌کرد، رابطه گرمی با آلمان نازی داشت — هزاران متخصص فنی آلمانی در ایران کار می‌کردند. متفقین نگرانی‌های جدی داشتند: نفت ایران که بریتانیا بر آن کنترل داشت نباید به دست آلمان می‌افتاد، و مسیر «کریدور ایران» — کانال تأمین تسلیحات به شوروی — باید باز می‌ماند.

اشغال اوت ۱۹۴۱

در ۲۵ اوت ۱۹۴۱، بریتانیا و شوروی هم‌زمان ایران را از دو سو اشغال کردند:

• بریتانیا از جنوب — از عراق و خلیج‌فارس
• شوروی از شمال — از آذربایجان و ترکمنستان

ارتش ایران مقاومت کوتاه و ناموفقی نشان داد. در عرض چند روز عملیات تمام شد. نیروهای بریتانیایی پالایشگاه‌های آبادان و میادین نفتی جنوب را در اختیار گرفتند. نیروهای شوروی استان‌های شمالی را کنترل کردند.

سرنوشت رضاشاه

رضاشاه که حاضر به تسلیم نبود، در سپتامبر ۱۹۴۱ اجبار به کناره‌گیری شد. بریتانیا او را به تبعید فرستاد — ابتدا به جزیره موریس و سپس به آفریقای جنوبی، که در ۱۹۴۴ همان‌جا درگذشت. پسر جوانش، محمدرضا پهلوی — تنها ۲۱ ساله — به تخت نشست. شاه جوان در ابتدا قدرت واقعی کمی داشت و عملاً وابسته به حمایت متفقین بود.

ورود آمریکا

آمریکا رسماً در دسامبر ۱۹۴۱ وارد جنگ شد. در ژانویه ۱۹۴۲، آمریکا نیروهایش را به ایران فرستاد و مسئولیت مدیریت «کریدور ایران» را بر عهده گرفت. فرماندهی آمریکایی نیروی خدماتی خلیج فارس (PGSC) تأسیس شد.

کریدور ایران — شاهرگ جنگ

از ۱۹۴۲ تا ۱۹۴۵، ایران به مهم‌ترین مسیر تأمین تسلیحات شوروی تبدیل شد. آمار این عملیات حیرت‌انگیز است:

• بیش از ۵ میلیون تن تجهیزات نظامی از طریق ایران به شوروی ارسال شد
• ۳۵۰۰ هواپیمای جنگنده، ۱۸۴ هزار وسیله نقلیه، هزاران تانک و توپ
• بیش از ۳۰ هزار نیروی آمریکایی در ایران مستقر شدند
• بنادر خرمشهر و بندرعباس توسعه یافتند، راه‌آهن سراسری ایران ارتقا پیدا کرد
• ایران شریان حیاتی بود که بسیاری معتقدند بدون آن شوروی در برابر آلمان شکست می‌خورد

کنفرانس تهران — ۱۹۴۳

در نوامبر–دسامبر ۱۹۴۳، روزولت، چرچیل و استالین در تهران — پایتخت کشور اشغال‌شده — دیدار کردند. این اولین کنفرانس سران سه قدرت بزرگ بود. سرنوشت جنگ و نظم پس از آن در ایران بحث شد؛ اما ایرانی‌ها در این مذاکرات هیچ نقشی نداشتند.

تأخیر خروج آمریکا و شوروی

طبق توافق سه‌جانبه ایران با متفقین در ۱۹۴۲، نیروهای خارجی باید ظرف شش ماه از پایان جنگ از ایران خارج می‌شدند. بریتانیا و آمریکا تا ژانویه ۱۹۴۶ نیروهایشان را خارج کردند. اما شوروی از خروج امتناع کرد و در آذربایجان و کردستان ایران دو دولت دست‌نشانده تأسیس کرد — بحرانی که با فشار آمریکا و مذاکرات دیپلماتیک سرانجام در ۱۹۴۶ با خروج شوروی پایان یافت.

تأثیر بلندمدت

این اشغال پایه‌های سلطنت محمدرضا شاه را — که بعدها با کودتای ۱۹۵۳ تثبیت شد — گذاشت. حضور نیروهای خارجی در ایران احساس تحقیر ملی عمیقی برجای گذاشت که در حافظه جمعی ایرانیان ماند. این تجربه توضیح می‌دهد چرا استقلال از بیگانگان — اعم از روس، انگلیس یا آمریکا — یکی از محوری‌ترین مؤلفه‌های گفتمان سیاسی ایران از ۱۹۰۶ تا امروز بوده است.