اشغال مشترک ایران

نیروهای آمریکا، بریتانیا و شوروی در جنگ جهانی دوم ایران را اشغال کردند. آمریکا از برکناری رضاشاه و به قدرت رسیدن پسرش پشتیبانی کرد و نیروهای نظامی‌اش را تا ۱۹۴۶ در ایران نگه داشت.

بی‌طرفی ایران و تصمیم متفقین

ایران در جنگ جهانی دوم اعلام بی‌طرفی کرده بود. رضاشاه پهلوی، که از ۱۹۲۱ کشور را اداره می‌کرد، با آلمان نازی رابطه گرمی داشت و هزاران متخصص فنی آلمانی در ایران کار می‌کردند. متفقین دو نگرانی جدی داشتند. نفت ایران، که در اختیار بریتانیا بود، نباید به دست آلمان می‌افتاد، و «کریدور ایران»، مسیر رساندن تسلیحات به شوروی، باید باز می‌ماند.

اشغال اوت ۱۹۴۱

بریتانیا و شوروی در ۲۵ اوت ۱۹۴۱ هم‌زمان از دو سو به ایران حمله کردند:

• بریتانیا از جنوب، از راه عراق و خلیج‌فارس
• شوروی از شمال، از راه آذربایجان و ترکمنستان

ارتش ایران مقاومتی کوتاه و ناموفق کرد و عملیات در چند روز تمام شد. نیروهای بریتانیایی پالایشگاه‌های آبادان و میدان‌های نفتی جنوب را گرفتند و نیروهای شوروی استان‌های شمالی را.

سرنوشت رضاشاه

رضاشاه حاضر به تسلیم نبود و در سپتامبر ۱۹۴۱ مجبور به کناره‌گیری شد. بریتانیا او را تبعید کرد، اول به جزیره موریس و بعد به آفریقای جنوبی، و او در ۱۹۴۴ همان‌جا درگذشت. پسرش محمدرضا پهلوی، که تنها ۲۱ سال داشت، به تخت نشست. شاه جوان در ابتدا قدرت واقعی چندانی نداشت و برای ماندن به حمایت متفقین وابسته بود.

ورود آمریکا

آمریکا در دسامبر ۱۹۴۱ رسماً وارد جنگ شد و در ۱۹۴۲ اداره بخش بزرگی از «کریدور ایران» را به دست گرفت. برای این کار فرماندهی آمریکایی نیروی خدماتی خلیج فارس (PGSC) در اوت ۱۹۴۲ تشکیل شد و نخستین گروه بزرگ سربازان آمریکایی در دسامبر همان سال به خرمشهر رسید.

کریدور ایران، شاهرگ جنگ

ایران از ۱۹۴۲ تا ۱۹۴۵ مهم‌ترین مسیر رساندن تسلیحات به شوروی بود. ابعاد این عملیات بسیار بزرگ بود:

• بیش از ۵ میلیون تن تجهیزات نظامی از راه ایران به شوروی رفت
• از جمله ۳۵۰۰ هواپیمای جنگنده، ۱۸۴ هزار وسیله نقلیه و هزاران تانک و توپ
• بیش از ۳۰ هزار نیروی آمریکایی در ایران مستقر شدند
• بنادر خرمشهر و بندرعباس توسعه یافتند و راه‌آهن سراسری ایران ارتقا پیدا کرد
• بسیاری معتقدند شوروی بدون این شریان در برابر آلمان شکست می‌خورد

کنفرانس تهران (۱۹۴۳)

روزولت، چرچیل و استالین در نوامبر–دسامبر ۱۹۴۳ در تهران، پایتخت کشوری اشغال‌شده، دیدار کردند. این نخستین کنفرانس سران سه قدرت بزرگ بود. سرنوشت جنگ و نظم پس از آن در ایران به بحث گذاشته شد، اما ایرانی‌ها در این مذاکرات هیچ نقشی نداشتند.

تأخیر خروج شوروی

طبق توافق سه‌جانبه ایران و متفقین در ۱۹۴۲، نیروهای خارجی باید تا شش ماه پس از پایان جنگ از ایران بیرون می‌رفتند. آمریکا تا ژانویه ۱۹۴۶ و بریتانیا پس از آن، پیش از پایان مهلت ۲ مارس ۱۹۴۶، نیروهایشان را خارج کردند. شوروی اما نرفت و در آذربایجان و کردستان ایران دو دولت دست‌نشانده برپا کرد. این بحران با فشار آمریکا و مذاکرات دیپلماتیک در ۱۹۴۶ و با خروج شوروی تمام شد.

تأثیر بلندمدت

این اشغال پایه سلطنت محمدرضا شاه را گذاشت، سلطنتی که بعدها با کودتای ۱۹۵۳ تثبیت شد. حضور نیروهای خارجی احساس تحقیر ملی عمیقی در ایرانیان به جا گذاشت که در حافظه جمعی ماند. همین تجربه نشان می‌دهد چرا استقلال از بیگانه، چه روس، چه انگلیس و چه آمریکا، از ۱۹۰۶ تا امروز در مرکز گفتمان سیاسی ایران بوده است.