اتمها برای صلح — واگذاری فناوری هستهای
آمریکا فناوری هستهای را به شاه داد — همان فناوری که بعدها محور تنش اتمی با ایران شد.
در چارچوب برنامه «اتمها برای صلح» آیزنهاور، آمریکا دانش و فناوری هستهای را به ایران شاهنشاهی منتقل کرد؛ پایهای که بعدها برنامه هستهای ایران بر آن بنا شد.
برنامه اتمها برای صلح
در دسامبر ۱۹۵۳، آیزنهاور در سخنرانی تاریخیاش در مجمع عمومی سازمان ملل برنامه «Atoms for Peace» را اعلام کرد: انتقال فناوری هستهای غیرنظامی به کشورهای دوست در قالب همکاریهای دوجانبه. هدف اعلامشده نشان دادن «چهره صلحآمیز» انرژی اتمی بود؛ هدف پنهان، رقابت با شوروی در کسب نفوذ در کشورهای درحالتوسعه از طریق انتقال فناوری. ایران در مارس ۱۹۵۷ — درست چهار سال پس از کودتای ۱۹۵۳ و استحکام پایههای حکومت شاه — قرارداد همکاری هستهای با آمریکا امضا کرد.
آنچه آمریکا داد
- راکتور تحقیقاتی ۵ مگاواتی به دانشگاه تهران (TRR — Tehran Research Reactor) که در ۱۹۶۷ به بهرهبرداری رسید
- مقادیری اورانیوم غنیشده با غلظت بالا (HEU) برای سوخت راکتور تحقیقاتی
- آموزش دانشمندان و مهندسان هستهای ایرانی در دانشگاههای آمریکا
- دانش فنی و مهندسی هستهای برای طراحی و عملیات راکتور
- بورسهای تحصیلی برای فارغالتحصیلان ایرانی در رشتههای هستهای
گسترش برنامه در دهه ۱۹۷۰
در دهه ۱۹۷۰، شاه بلندپروازیهای هستهای را گسترش داد. در ۱۹۷۴ سازمان انرژی اتمی ایران تأسیس شد. شاه اعلام کرد که ایران تا سال ۲۰۰۰ باید ۲۳ هزار مگاوات ظرفیت هستهای داشته باشد. قراردادهایی برای احداث ۸ نیروگاه هستهای با کشورهای آمریکا، آلمان غربی و فرانسه امضا شد. شرکت آمریکایی Westinghouse برای احداث چند راکتور در ایران قرارداد بست.
کیسینجر و اتم برای شاه
در ۱۹۷۵، هنری کیسینجر سیاستی را تأیید کرد که به ایران اجازه میداد چرخه کامل سوخت هستهای — از جمله غنیسازی و بازفرآوری — را توسعه دهد. این به این معنا بود که آمریکا آگاهانه برنامهای را حمایت میکرد که بالقوه میتوانست به تولید مواد انشعابی برای سلاح هستهای منجر شود. همان کیسینجری که بعدها یکی از سختترین منتقدان برنامه هستهای جمهوری اسلامی شد.
طنز تاریخ
همین فناوری که آمریکا با هدف «توسعه صلحآمیز» به ایران داد، بعدها بهانه اصلی تنش هستهای بین دو کشور شد. دانشآموختگان دانشگاههای آمریکا که با بورسهای هستهای آمریکا آموزش دیدند، رهبران برنامه هستهای جمهوری اسلامی شدند. راکتور تهران که آمریکا آن را ساخت، همان راکتوری است که تبدیل به یکی از نقاط اختلاف در مذاکرات هستهای شد. آمریکا اکنون با برنامهای مقابله میکند که خودش پایههای فنی و آموزشی آن را گذاشته بود.
پیوند با بحران امروز
اروپا و آمریکا در مذاکرات برجام ۲۰۱۵ میخواستند ایران از غنیسازی دست بکشد — اما ایران استدلال میکرد که این حق را مطابق معاهده NPT دارد؛ همان حقی که آمریکا با انتقال فناوری در دهه ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ به رسمیت شناخته بود. این تناقض تاریخی در هر دور مذاکره سایه خود را میانداخت.
منابع
دوره تاریخی: دهههای ۱۹۵۰–۱۹۶۰
کودتا و استقرار شاه