اتم‌ها برای صلح: واگذاری فناوری هسته‌ای
آمریکا فناوری هسته‌ای را به شاه داد؛ همان فناوری که بعدها محور تنش اتمی با ایران شد.
آمریکا در چارچوب برنامه «اتم‌ها برای صلح» آیزنهاور دانش و فناوری هسته‌ای را به ایران شاهنشاهی منتقل کرد. برنامه هسته‌ای بعدی ایران روی همین پایه ساخته شد.
برنامه اتم‌ها برای صلح
آیزنهاور در دسامبر ۱۹۵۳ در سخنرانی معروفش در مجمع عمومی سازمان ملل برنامه «Atoms for Peace» را اعلام کرد. قرار بود فناوری هسته‌ای غیرنظامی در قالب همکاری‌های دوجانبه به کشورهای دوست منتقل شود. هدف اعلام‌شده نشان دادن «چهره صلح‌آمیز» انرژی اتمی بود. هدف پنهان این بود که آمریکا با انتقال فناوری در رقابت با شوروی بر سر نفوذ در کشورهای درحال‌توسعه جلو بیفتد. ایران در مارس ۱۹۵۷، حدود سه سال و نیم پس از کودتای ۱۹۵۳ و پس از آنکه پایه‌های حکومت شاه محکم شده بود، با آمریکا قرارداد همکاری هسته‌ای امضا کرد.
آنچه آمریکا داد
- راکتور تحقیقاتی ۵ مگاواتی برای دانشگاه تهران (TRR یا Tehran Research Reactor) که در ۱۹۶۷ راه‌اندازی شد
- مقداری اورانیوم با غنای بالا (HEU) برای سوخت راکتور تحقیقاتی
- آموزش دانشمندان و مهندسان هسته‌ای ایرانی در دانشگاه‌های آمریکا
- دانش فنی و مهندسی هسته‌ای برای طراحی و کار با راکتور
- بورس تحصیلی برای فارغ‌التحصیلان ایرانی در رشته‌های هسته‌ای
گسترش برنامه در دهه ۱۹۷۰
شاه در دهه ۱۹۷۰ بلندپروازی‌های هسته‌ای‌اش را بزرگ‌تر کرد. سازمان انرژی اتمی ایران در ۱۹۷۴ تأسیس شد و شاه اعلام کرد ایران تا سال ۲۰۰۰ باید ۲۳ هزار مگاوات ظرفیت هسته‌ای داشته باشد. ایران با شرکت‌های آلمان غربی و فرانسه قرارداد ساخت نیروگاه بست و پیشنهاد داد هشت راکتور آب سبک از شرکت‌های آمریکایی مانند جنرال الکتریک و وستینگهاوس بخرد. گفت‌وگو بر سر توافق هسته‌ای دو کشور اما تا ۱۹۷۸ طول کشید، با انقلاب ناتمام ماند و هیچ راکتور آمریکایی در ایران ساخته نشد.
کیسینجر و اتم برای شاه
هنری کیسینجر در ۱۹۷۵ سیاستی را تأیید کرد که به ایران اجازه می‌داد چرخه کامل سوخت هسته‌ای، از جمله غنی‌سازی و بازفرآوری، را توسعه دهد. یعنی آمریکا آگاهانه از برنامه‌ای حمایت می‌کرد که می‌توانست به تولید مواد شکافت‌پذیر برای سلاح هسته‌ای برسد. همین کیسینجر بعدها از سرسخت‌ترین منتقدان برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی شد.
طنز تاریخ
فناوری‌ای که آمریکا به نام «توسعه صلح‌آمیز» به ایران داد، بعدها بهانه اصلی تنش هسته‌ای میان دو کشور شد. ایرانیانی که با بورس‌های هسته‌ای آمریکا در دانشگاه‌های آمریکایی درس خوانده بودند، رهبران برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی شدند. راکتور تهران، که آمریکا ساخته بود، خودش یکی از موضوعات اختلاف در مذاکرات هسته‌ای شد. آمریکا امروز با برنامه‌ای مقابله می‌کند که پایه‌های فنی و آموزشی‌اش را خودش گذاشت.
پیوند با بحران امروز
اروپا و آمریکا در مذاکرات برجام ۲۰۱۵ از ایران می‌خواستند غنی‌سازی را کنار بگذارد. ایران می‌گفت طبق معاهده NPT این حق را دارد، همان حقی که آمریکا با انتقال فناوری در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ به رسمیت شناخته بود. این تناقض در هر دور مذاکره خودش را نشان می‌داد.
منابع
دوره تاریخی: دهه‌های ۱۹۵۰–۱۹۶۰
کودتا و استقرار شاه